Say độ cao (say núi cấp, AMS) là phản ứng của cơ thể khi lên cao quá nhanh, thường từ khoảng 2.500 m trở lên: đau đầu kèm mệt, buồn nôn, chóng mặt, khó ngủ. Cách phòng chủ yếu là lên chậm — trên 3.000 m, mỗi ngày không nâng độ cao chỗ ngủ quá khoảng 500 m và cứ ba, bốn ngày nghỉ một ngày. Khi triệu chứng nặng lên, cách chữa hiệu quả nhất là xuống thấp.
Bài này tổng hợp những gì y học núi cao đã thống nhất, dựa chủ yếu trên hướng dẫn của Hội Y học Hoang dã (Wilderness Medical Society) và các tài liệu sinh lý độ cao. Đây là kiến thức nền, không thay cho lời khuyên của bác sĩ trước một chuyến đi cụ thể.
Vì sao lên cao lại mệt
Tỷ lệ oxy trong không khí gần như không đổi theo độ cao, khoảng 21%. Thứ thay đổi là áp suất: càng lên cao, không khí càng loãng, mỗi hơi thở đưa vào ít phân tử oxy hơn.
| Độ cao | Áp suất so với mực nước biển (xấp xỉ) | Ví dụ |
|---|---|---|
| 0 m | 100% | Bãi biển |
| 1.500 m | khoảng 84% | Đà Lạt, Sa Pa |
| 3.000 m | khoảng 70% | Đỉnh Fansipan |
| 5.500 m | khoảng 50% | Trại Nền Everest phía Nepal (khoảng 5.300 m) |
| 8.849 m | khoảng một phần ba | Đỉnh Everest |
Cơ thể phản ứng ngay: thở nhanh và sâu hơn, tim đập nhanh hơn. Trong vài ngày, thận điều chỉnh độ kiềm của máu để cho phép thở sâu hơn nữa. Trong vài tuần, tuỷ xương tăng sản xuất hồng cầu. Đó là quá trình thích nghi (acclimatization). Say độ cao xảy ra khi ta lên nhanh hơn tốc độ cơ thể kịp điều chỉnh.
Ba dạng bệnh độ cao cần phân biệt
| Say núi cấp (AMS) | Phù não độ cao (HACE) | Phù phổi độ cao (HAPE) | |
|---|---|---|---|
| Mức độ | Thường gặp, phần lớn nhẹ | Nặng, đe doạ tính mạng | Nặng, nguyên nhân tử vong hàng đầu trong bệnh độ cao |
| Dấu hiệu chính | Đau đầu kèm ít nhất một trong: buồn nôn, mệt, chóng mặt, ngủ kém | Lú lẫn, đi loạng choạng, buồn ngủ li bì, thay đổi hành vi | Khó thở cả khi nghỉ, ho, có thể ho ra bọt hồng, mệt rã rời |
| Thời điểm | Vài giờ đến một ngày sau khi lên cao | Thường sau AMS nặng dần | Thường đêm thứ hai đến thứ tư ở độ cao mới |
| Xử trí | Dừng lên, nghỉ, uống nước, thuốc giảm đau; nặng hơn thì xuống | Xuống ngay, oxy, thuốc theo chỉ định | Xuống ngay, oxy, giữ ấm, hạn chế gắng sức |
Bài kiểm tra đơn giản: đi trên một đường thẳng
Một dấu hiệu dễ nhận của phù não độ cao là mất thăng bằng. Bài kiểm tra quen thuộc là yêu cầu người đó đi gót nối mũi chân trên một đường thẳng, như bài kiểm tra người say rượu. Nếu người đó không đi nổi, trong khi bình thường làm được, thì phải coi là HACE và xuống thấp ngay.
Ai dễ bị say độ cao
Điều nhiều người bất ngờ: thể lực tốt không bảo vệ khỏi say độ cao. Vận động viên khoẻ mạnh vẫn bị như thường, thậm chí dễ bị hơn vì có xu hướng đi nhanh. Các yếu tố liên quan rõ nhất là:
- Đã từng bị say độ cao trước đây.
- Lên cao nhanh, nhất là bay hoặc đi xe thẳng lên độ cao lớn rồi ngủ lại ở đó.
- Gắng sức mạnh trong những ngày đầu ở độ cao mới.
- Sống ở vùng thấp (dưới khoảng 900 m) — tức là hầu hết người Việt.
Tuổi trẻ cũng không phải tấm khiên. Ai cũng có thể bị, và một người không bị lần này vẫn có thể bị lần sau.
Cách thích nghi: nguyên tắc lên chậm
Các nguyên tắc được dùng rộng rãi trong y học núi cao:
- Trên 3.000 m, không nâng độ cao chỗ ngủ quá khoảng 500 m mỗi ngày. Ban ngày có thể đi cao hơn, quan trọng là chỗ ngủ.
- Cứ ba đến bốn ngày, nghỉ một ngày ở cùng độ cao (vẫn có thể đi dạo nhẹ).
- "Leo cao, ngủ thấp": ban ngày lên một điểm cao hơn rồi quay về ngủ ở chỗ thấp hơn, giúp cơ thể làm quen mà không phải chịu cả đêm thiếu oxy.
- Không lên tiếp khi đang có triệu chứng. Đây là luật vàng. Đau đầu, buồn nôn ở độ cao thì phải nghĩ tới say độ cao trước, không tự trấn an là "chắc tại mệt".
- Xuống ngay khi triệu chứng nặng dần hoặc có dấu hiệu HACE, HAPE. Xuống vài trăm mét thường đã cải thiện rõ rệt.
Uống đủ nước giúp cơ thể làm việc tốt hơn và tránh nhầm lẫn giữa mất nước với say độ cao, nhưng uống thật nhiều nước không chữa được say độ cao. Rượu bia và thuốc ngủ nên tránh trong những ngày đầu vì có thể làm hô hấp lúc ngủ yếu đi.
Thuốc: chỉ dùng khi có bác sĩ hướng dẫn
Một số thuốc được y học núi cao dùng để phòng hoặc hỗ trợ điều trị, phổ biến nhất là acetazolamide (thường biết với tên Diamox), giúp cơ thể thích nghi nhanh hơn. Dexamethasone được dùng trong phù não, nifedipine trong phù phổi. Mỗi thuốc có chống chỉ định và tác dụng phụ riêng. Bạn nên khám và hỏi bác sĩ trước chuyến đi, không tự mua dùng theo lời truyền miệng. Quan trọng hơn: thuốc không thay được việc lên chậm và xuống kịp.
Trên các tuyến núi cao lớn, các đoàn còn mang theo bình oxy và túi tăng áp di động (thường gọi là túi Gamow) — một túi kín bơm khí vào để giả lập độ cao thấp hơn, dùng khi chưa thể xuống ngay.
Lịch mẫu: đi bộ tới Trại Nền Everest
Tuyến đi bộ tới Trại Nền Everest phía Nepal là ví dụ điển hình của cách lên chậm. Lịch phổ biến khoảng 12–14 ngày cả đi về:
- Bay tới Lukla (khoảng 2.850 m), đi bộ xuống Phakding (khoảng 2.600 m) ngủ.
- Lên Namche Bazaar (khoảng 3.440 m), nghỉ thích nghi một ngày, đi dạo lên đồi phía trên rồi về ngủ.
- Tengboche (khoảng 3.860 m), rồi Dingboche (khoảng 4.400 m), nghỉ thêm một ngày.
- Lobuche (khoảng 4.900 m), Gorak Shep (khoảng 5.150 m), ghé Trại Nền rồi quay về.
Những ai cắt bớt hai ngày nghỉ để tiết kiệm thời gian là nhóm dễ phải quay đầu nhất.
Ở Việt Nam có cần lo say độ cao không?
Núi cao nhất Việt Nam là Fansipan, khoảng 3.143 m. Ở độ cao này, say núi nhẹ vẫn có thể xảy ra, nhất là với người lên rất nhanh bằng cáp treo từ vùng thấp, hoặc người ngủ đêm ở trại gần 2.800 m sau một ngày leo mệt. Biểu hiện thường chỉ là đau đầu, hơi buồn nôn, khó ngủ, và cải thiện khi nghỉ hoặc xuống thấp. Các bệnh nặng như HACE, HAPE rất hiếm ở độ cao dưới 3.000 m, nhưng người có bệnh tim, phổi, thiếu máu vẫn nên hỏi bác sĩ.
Điều đáng làm là coi các đỉnh trong nước như nơi học cách lắng nghe cơ thể ở độ cao, trước khi đi tới những nơi trên 4.000 m ở nước ngoài.
Góc nhìn hôm nay: kiến thức đã cứu nhiều người
Trong nửa đầu thế kỷ 20, nhiều người leo núi chết vì những triệu chứng mà khi ấy bị gọi chung là "viêm phổi" hay "kiệt sức". Phải đến thập niên 1960, phù phổi độ cao mới được mô tả rõ trong y văn. Ngày nay, ở vùng Khumbu, Hội Cứu nạn Himalaya (Himalayan Rescue Association) có trạm y tế ở Pheriche và các buổi nói chuyện miễn phí về say độ cao cho người đi bộ. Rất nhiều ca tử vong đã được tránh chỉ nhờ một người biết nói "chúng ta xuống thôi".
Nếu muốn tìm hiểu kỹ, nên đọc hướng dẫn thực hành của Wilderness Medical Society về phòng và điều trị bệnh độ cao, cùng các cuốn sách phổ thông về y học núi cao do bác sĩ chuyên ngành viết. Trước chuyến đi, một buổi tư vấn ở phòng khám y học du lịch là đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Say độ cao là gì?
Say độ cao (say núi cấp, AMS) là phản ứng của cơ thể khi lên cao quá nhanh, khiến cơ thể không kịp thích nghi với không khí loãng. Biểu hiện chính là đau đầu kèm mệt, buồn nôn, chóng mặt hoặc khó ngủ, thường từ khoảng 2.500 m trở lên.
Bao nhiêu mét thì bắt đầu say độ cao?
Say độ cao thường gặp từ khoảng 2.500 m trở lên, nhưng một số người nhạy cảm có thể thấy triệu chứng nhẹ ở thấp hơn. Mức độ phụ thuộc tốc độ lên cao nhiều hơn là chỉ độ cao tuyệt đối.
Làm sao để không bị say độ cao?
Lên chậm là cách quan trọng nhất: trên 3.000 m, mỗi ngày không nâng độ cao chỗ ngủ quá khoảng 500 m và cứ ba, bốn ngày nghỉ một ngày. Không lên tiếp khi đang có triệu chứng, tránh rượu bia, và hỏi bác sĩ về thuốc phòng nếu cần.
Bị say độ cao thì phải làm gì?
Dừng lên cao, nghỉ ngơi và theo dõi. Nếu triệu chứng nặng dần, hoặc có lú lẫn, đi loạng choạng, khó thở khi nghỉ, phải xuống thấp ngay và tìm hỗ trợ y tế vì đó có thể là phù não hoặc phù phổi độ cao.
Người khoẻ có bị say độ cao không?
Có. Thể lực tốt không bảo vệ khỏi say độ cao, và người khoẻ đôi khi còn dễ bị vì đi quá nhanh. Yếu tố quan trọng nhất là tốc độ lên cao và tiền sử từng bị.
Leo Fansipan có bị say độ cao không?
Có thể bị nhẹ, nhất là khi lên nhanh bằng cáp treo hoặc ngủ đêm ở trại cao sau ngày leo mệt. Thường chỉ đau đầu, hơi buồn nôn và đỡ khi nghỉ hoặc xuống; các dạng nặng rất hiếm ở độ cao này.