K2 vì sao được gọi là núi hung dữ: độ dốc, thời tiết và lịch sử

K2 được gọi là "núi hung dữ" (savage mountain) vì nó dốc hơn, lạnh hơn, thời tiết thất thường hơn và đòi hỏi kỹ thuật cao hơn Everest, trong khi chỉ thấp hơn khoảng 240 m. Biệt danh này xuất phát từ một người trong đoàn Mỹ năm 1953, sau một mùa leo suýt mất cả đội. Suốt nhiều thập kỷ, tỷ lệ người chết so với người lên đỉnh ở K2 cao hơn hẳn Everest.

K2 ở đâu, cao bao nhiêu, vì sao tên lại là K2

K2 cao khoảng 8.611 m, là ngọn núi cao thứ hai thế giới. Núi nằm trong dãy Karakoram, trên đường biên giữa vùng Gilgit-Baltistan do Pakistan quản lý và Tân Cương của Trung Quốc.

Cái tên nghe như mã số vì đúng là mã số. Năm 1856, nhà đo đạc người Anh Thomas Montgomerie, khi làm việc cho Cục Đo đạc Ấn Độ, đánh dấu các đỉnh của dãy Karakoram bằng chữ K kèm số thứ tự: K1, K2, K3… Các đỉnh khác về sau đều có tên địa phương, riêng K2 nằm quá sâu, gần như không thấy được từ làng mạc, nên cái tên tạm của nhà đo đạc trở thành tên chính thức. Người Balti địa phương đôi khi gọi núi là Chhogori, nghĩa là "núi lớn". Một tên khác từng được dùng là Godwin-Austen, theo tên một nhà đo đạc, nhưng không phổ biến.

Vì sao K2 khó hơn Everest

Chiều cao không phải tất cả. Những gì làm nên tiếng dữ của K2 nằm ở hình dạng và vị trí của nó.

Cổ chai dưới khối băng treo

Điểm nguy hiểm nổi tiếng nhất trên tuyến thường (sống núi Abruzzi) là Cổ chai (Bottleneck), một lòng máng hẹp ở khoảng 8.200 m. Ngay phía trên là một bức tường băng treo khổng lồ (serac) chìa ra. Người leo buộc phải đi chéo bên dưới khối băng ấy, ở độ cao mà mỗi bước đều chậm vì thiếu oxy. Không ai đoán trước được khi nào một mảng băng sẽ gãy.

Vĩ độ cao, không khí mỏng hơn

Áp suất khí quyển trên các đỉnh núi phụ thuộc cả vào vĩ độ: càng gần xích đạo, lớp khí quyển càng dày. K2 nằm xa về phía bắc hơn Everest, nên ở cùng một độ cao, không khí trên K2 có xu hướng mỏng hơn. Điều này khiến cảm giác thiếu oxy ở gần đỉnh K2 không chênh lệch nhiều so với Everest dù núi thấp hơn hai trăm mét.

Mùa hè 1953 và nguồn gốc biệt danh

Năm 1953 — đúng năm Everest được chinh phục — một đoàn Mỹ do Charles Houston dẫn đầu thử K2 theo sống núi Abruzzi. Họ lên tới gần 7.800 m thì bị bão giữ chân hơn một tuần. Một thành viên, Art Gilkey, bị máu đông ở chân, gần như chắc chắn là huyết khối do thiếu oxy và nằm lâu. Cả đội quyết định khiêng anh xuống trong bão, một việc gần như không tưởng ở độ cao ấy.

Trong lúc xuống, một người trượt chân và kéo theo cả mấy sợi dây nối nhau. Pete Schoening, người đang giữ dây cho Gilkey qua chiếc rìu băng cắm sau một tảng đá, giữ được tất cả. Cú giữ dây ấy được giới leo núi gọi đơn giản là "The Belay" và được nhắc đến như một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất lịch sử leo núi. Ít lâu sau, Gilkey mất tích, nhiều khả năng bị lở tuyết cuốn đi. Những người còn lại sống sót.

Chính trong chuyến ấy, George Bell nói một câu mà nghĩa đại ý là: đây là ngọn núi hung dữ, nó tìm cách giết bạn. Từ đó, "savage mountain" thành biệt danh của K2. Cuốn sách của Houston và Robert Bates về chuyến đi mang tên K2: The Savage Mountain (1954).

Lần lên đỉnh đầu tiên năm 1954 và năm mươi năm tranh cãi

Ngày 31 tháng 7 năm 1954, đoàn Ý do nhà địa chất Ardito Desio dẫn đầu đưa được Lino Lacedelli và Achille Compagnoni lên đỉnh K2. Ở Ý, đây là niềm tự hào quốc gia. Nhưng phía sau là một câu chuyện tối hơn.

Đêm trước ngày lên đỉnh, Walter Bonatti — khi ấy 24 tuổi, người trẻ nhất và khoẻ nhất đoàn — cùng người khuân vác Hunza là Amir Mahdi được giao mang bình oxy lên trại cuối. Nhưng Lacedelli và Compagnoni đã dựng trại cao hơn và xa hơn chỗ thoả thuận. Bonatti và Mahdi không tìm được lều, buộc phải ngủ ngoài trời ở khoảng 8.100 m, không lều, không túi ngủ. Cả hai sống sót qua đêm, nhưng Mahdi bị tê cóng nặng và về sau mất các ngón chân.

Bản tường thuật chính thức năm 1954 lại có những chi tiết khiến Bonatti như người có lỗi, kể cả nghi ông đã dùng trộm oxy. Bonatti phản bác suốt nửa thế kỷ. Đến giữa thập niên 2000, Câu lạc bộ Leo núi Ý (CAI) xem xét lại và chấp nhận phần lớn phiên bản của Bonatti. Mahdi, người chịu thiệt nhiều nhất, gần như không được nhắc tên trong các bản kể ban đầu.

Những mùa leo bi thảm

• Mùa hè 1986: 13 người chết trên K2 trong một mùa, nhiều người mắc kẹt ở trại cao vì bão kéo dài nhiều ngày. Cũng mùa này, Wanda Rutkiewicz (Ba Lan) trở thành người phụ nữ đầu tiên lên đỉnh K2.
• 1 tháng 8 năm 2008: một mảng băng treo phía trên Cổ chai gãy, cắt đứt các dây cố định khi nhiều đoàn đang ở trên cao. 11 người chết trong khoảng hai ngày, nhiều người kẹt lại vì không còn dây để xuống trong đêm.

Trong nhiều thập kỷ, con số hay được trích là cứ khoảng bốn người lên đỉnh K2 thì có một người chết. Tỷ lệ này nay đã giảm rõ, vì có nhiều dây cố định hơn, dự báo thời tiết tốt hơn và số người lên đỉnh tăng vọt trong những năm gần đây. Nhưng K2 vẫn nằm trong nhóm núi nguy hiểm nhất trong mười bốn đỉnh trên 8.000 m.

Mùa đông 2021: đỉnh cuối cùng của mùa lạnh

Trong mười bốn đỉnh trên 8.000 m, K2 là đỉnh cuối cùng chưa ai lên được vào mùa đông. Gió trên đỉnh mùa đông có thể vượt 100 km/h, nhiệt độ cảm nhận xuống dưới âm 50 độ C. Ngày 16 tháng 1 năm 2021, một nhóm mười người leo núi Nepal, trong đó có Nirmal Purja và Mingma Gyalje Sherpa, cùng bước lên đỉnh. Họ chờ nhau ở gần đỉnh để bước những bước cuối cùng một lượt, như một lời khẳng định rằng người Nepal — từ lâu chỉ được nhắc như người dẫn đường — cũng là những người leo núi hàng đầu.

Góc nhìn hôm nay: K2 dạy gì cho người không leo núi

Câu chuyện K2 cho thấy độ khó của một việc không chỉ đo bằng một con số. K2 thấp hơn Everest, nhưng hình dạng, vĩ độ và khoảng cách tới nơi cứu hộ làm nó khác hẳn. Tương tự, vụ tranh cãi 1954 cho thấy lịch sử chính thức có thể sai suốt nửa thế kỷ, và một người không có tiếng nói như Amir Mahdi dễ bị xoá khỏi câu chuyện.

Người không leo núi vẫn có thể đến gần K2. Tuyến đi bộ tới Trại Nền K2 và Concordia — nơi hợp lưu các sông băng, nhìn thấy cùng lúc K2, Broad Peak và nhóm Gasherbrum — là một trong những tuyến trekking đẹp và khó nhất thế giới, thường mất hai đến ba tuần đi về, xuất phát từ làng Askole. Tuyến này cần giấy phép của Pakistan và đi cùng đơn vị địa phương có kinh nghiệm.

Sách nên đọc: K2: The Savage Mountain của Houston và Bates; các hồi ký của Walter Bonatti về năm 1954; và với vụ 2008, nhiều cuốn sách và phim tài liệu đã dựng lại sự kiện từ lời kể của người sống sót, ví dụ phim The Summit (2012) — nên đọc thêm nhiều nguồn vì các lời kể có chỗ mâu thuẫn nhau.