Sử thi Gilgamesh là tác phẩm văn chương Lưỡng Hà kể về vua Gilgamesh của thành Uruk, người đi tìm sự bất tử sau khi bạn thân là Enkidu chết. Những bài thơ sớm nhất về ông bằng tiếng Sumer có từ khoảng cuối thiên niên kỷ 3 TCN, tức sớm hơn Iliad chừng một nghìn năm, nên Gilgamesh thường được gọi là anh hùng ca cổ nhất còn giữ được của loài người.
Một tác phẩm, nhiều lớp thời gian
Nói "sử thi Gilgamesh" là nói gộp nhiều văn bản ra đời cách nhau hàng trăm năm. Đây là điều người đọc nên nắm trước, vì các bản dịch thường ghép chúng lại để lấp chỗ thiếu.
| Lớp văn bản | Niên đại ước tính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Các bài thơ tiếng Sumer về Bilgames | Khoảng thế kỷ 21 TCN, chép lại phần lớn vào đầu thiên niên kỷ 2 TCN | Năm truyện rời, chưa thành một mạch: đánh Huwawa, Bò Trời, cõi âm… |
| Bản Babylon cổ, tiếng Akkad | Khoảng thế kỷ 18 TCN | Lần đầu các truyện được nối thành một sử thi có chủ đề. Câu mở đầu: "Vượt trên mọi vị vua". |
| Bản Chuẩn, tiếng Akkad | Khoảng cuối thiên niên kỷ 2 TCN | Truyền thống gán cho một học giả tên Sîn-lēqi-unninni. Mười hai tấm bảng. Câu mở đầu: "Người đã thấy vực thẳm". |
Bản mà phần lớn bản dịch hiện đại dựa vào là Bản Chuẩn, tìm thấy chủ yếu trong thư viện của vua Assyria Ashurbanipal ở Nineveh (thế kỷ 7 TCN), gần thành phố Mosul của Iraq ngày nay.
Câu chuyện qua mười hai tấm bảng
Ông vua bạo ngược và người bạn hoang dã
Gilgamesh được tả là hai phần thần, một phần người, mạnh không ai bì nhưng đè nén dân Uruk. Dân kêu than, các thần tạo ra Enkidu – người hoang dã sống với thú trên thảo nguyên. Một người phụ nữ tên Shamhat ở với Enkidu sáu ngày bảy đêm, dạy anh ăn bánh, uống bia, mặc quần áo. Thú rừng từ đó lánh xa anh: Enkidu đã thành người.
Enkidu vào Uruk, chặn đường Gilgamesh, hai người vật nhau dữ dội rồi thành bạn. Mối tình bạn này là trục của cả sử thi.
Rừng Tuyết tùng và Bò Trời
Hai người vào Rừng Tuyết tùng giết quái vật canh rừng Humbaba (tiếng Sumer: Huwawa), đốn gỗ quý mang về. Trở về, Gilgamesh từ chối lời cầu hôn của nữ thần Ishtar, còn kể tội nàng đã hại những người tình trước. Ishtar giận, xin cha thả Bò Trời xuống tàn phá Uruk. Hai người bạn giết luôn con bò, Enkidu còn ném một phần thân bò vào mặt nữ thần.
Cái chết của Enkidu
Các thần họp lại, quyết một trong hai phải chết vì tội giết Humbaba và Bò Trời. Enkidu đổ bệnh, chết sau nhiều ngày. Gilgamesh không chịu chôn bạn cho đến khi thấy giòi bò ra từ mũi xác. Đây là bước ngoặt: người anh hùng không sợ quái vật nay lần đầu sợ cái chết của chính mình.
Đi tìm sự bất tử
Gilgamesh bỏ ngai, mặc da thú, đi tìm Utnapishtim – người duy nhất được thần ban sự sống vĩnh cửu. Ông vượt qua dãy núi Mashu nơi mặt trời mọc lặn, gặp bà chủ quán rượu Siduri bên bờ biển, nhờ người lái đò Urshanabi đưa qua vùng nước chết.
Trong bản Babylon cổ, Siduri khuyên ông: sự sống vĩnh hằng là phần của thần; phần của người là ăn no, vui chơi ngày đêm, tắm gội, mặc áo sạch, nắm tay con, làm vui lòng vợ. Đó là một trong những lời khuyên về hạnh phúc đời thường cổ nhất mà ta còn đọc được.
Hồng thủy, giấc ngủ và con rắn
Utnapishtim kể chuyện trận đại hồng thủy (tấm bảng 11): thần Ea mách ông đóng thuyền lớn, chở gia đình và muông thú; sau sáu ngày bảy đêm bão, thuyền mắc trên núi Nimush; ông thả chim bồ câu, chim én, rồi quạ – con quạ không quay về nghĩa là đất đã khô.
Utnapishtim thách Gilgamesh thức trọn sáu ngày bảy đêm. Gilgamesh ngủ thiếp ngay. Vợ Utnapishtim nướng mỗi ngày một chiếc bánh đặt cạnh ông để làm bằng chứng. Thất bại, Gilgamesh được chỉ một loài cây dưới đáy nước giúp người già hoá trẻ. Ông lặn lấy được, nhưng trên đường về dừng tắm, một con rắn ngửi mùi cây, ngậm đi và lột da. Gilgamesh ngồi khóc.
Ông về Uruk tay trắng, chỉ cho Urshanabi xem tường thành: nền móng, gạch nung, vườn cây. Sử thi kết ở đó – như ngầm nói rằng thứ còn lại sau một con người là công trình và tên tuổi, không phải thân xác.
Tấm bảng 12 là phần chép thêm, dịch từ một bài thơ Sumer về việc hồn Enkidu từ cõi âm lên kể chuyện. Nó không nối mạch với phần trước, và nhiều bản dịch để riêng như phụ lục.
Tìm lại một tác phẩm bị lãng quên hai nghìn năm
Chữ hình nêm dần bị bỏ từ đầu Công nguyên, và Gilgamesh biến khỏi trí nhớ nhân loại. Giữa thế kỷ 19, các đoàn khai quật của Austen Henry Layard và Hormuzd Rassam đưa hàng chục nghìn mảnh bảng đất sét từ Nineveh về Bảo tàng Anh.
Năm 1872, George Smith – một thợ khắc bản in tự học chữ hình nêm, làm việc tại bảo tàng – đọc ra tấm bảng kể chuyện hồng thủy và công bố trước Hội Khảo cổ Kinh Thánh ở London. Sự trùng hợp với chuyện ông Noah trong sách Sáng Thế gây chấn động. Ngày nay giới nghiên cứu cho rằng cả hai cùng thừa hưởng một truyền thống hồng thủy Lưỡng Hà cổ hơn, trong đó có cả sử thi Atrahasis.
Việc tìm lại chưa kết thúc. Năm 2015, giới học thuật công bố một mảnh bảng mới của tấm bảng 5, do Bảo tàng Sulaymaniyah ở Iraq mua lại, bổ sung khoảng hai mươi dòng về Rừng Tuyết tùng: tiếng chim, tiếng khỉ, cảnh rừng như một khu vườn của thần – và cho thấy Humbaba không đơn thuần là quái vật. Đến nay văn bản vẫn còn nhiều chỗ khuyết.
Gilgamesh có thật không
Danh sách các vua Sumer ghi Gilgamesh là vua thứ năm của triều đại thứ nhất Uruk, trị vì 126 năm – một con số rõ ràng mang màu huyền thoại. Dựa vào các tên vua cùng thời được nhắc trong thơ (như Enmebaragesi của Kish, có bằng chứng khảo cổ), nhiều học giả cho rằng có một vị vua Gilgamesh thật sống khoảng 2800–2500 TCN. Chưa tìm thấy văn bản nào do chính ông để lại. Tường thành Uruk, dài khoảng chín cây số, thì có thật và đã được khảo cổ.
"Cổ nhất" – đúng đến đâu
Danh hiệu "anh hùng ca cổ nhất" cần hiểu cho chính xác. Văn học Sumer còn nhiều tác phẩm cùng thời hoặc sớm hơn, như các bài thánh ca của nữ tư tế Enheduanna (khoảng thế kỷ 23 TCN). Còn văn bản tôn giáo Ai Cập như Văn bản Kim tự tháp cũng rất cổ. Cách nói chặt chẽ hơn: Gilgamesh là tác phẩm văn chương lớn cổ nhất còn giữ được có cốt truyện anh hùng liền mạch.
Góc nhìn hôm nay
Đọc Gilgamesh, người ta ngạc nhiên vì nó gần với mình đến thế. Một người đàn ông đau khổ vì mất bạn, sợ chết, chạy đến tận cùng thế giới, thất bại, rồi học cách sống với giới hạn. Không có thần nào cứu, không có phép màu cuối truyện.
Để tìm hiểu thêm:
- Bản dịch tiếng Anh của Andrew George (Penguin, 1999) chú rõ chỗ nào lấy từ bản nào, chỗ nào khuyết – rất hợp để đọc nghiêm túc.
- Tấm bảng hồng thủy mà George Smith đọc năm 1872 đang trưng bày tại Bảo tàng Anh ở London.
- Năm 2021, "Tấm bảng giấc mơ Gilgamesh" – một mảnh bảng bị đưa lậu ra khỏi Iraq – được Mỹ trả về Iraq, gợi nhắc chuyện di sản Lưỡng Hà bị cướp bóc qua các cuộc chiến.
- Khu khảo cổ Uruk (Warka) ở miền nam Iraq nằm trong di sản thế giới "Vùng đầm lầy miền Nam Iraq" được UNESCO ghi danh năm 2016.
Câu hỏi thường gặp
Sử thi Gilgamesh ra đời năm nào?
Không có một năm cụ thể. Các bài thơ Sumer về Gilgamesh có từ khoảng thế kỷ 21 TCN, bản tiếng Akkad đầu tiên nối thành sử thi khoảng thế kỷ 18 TCN, còn Bản Chuẩn mười hai tấm bảng hình thành khoảng cuối thiên niên kỷ 2 TCN.
Gilgamesh là ai?
Trong sử thi, Gilgamesh là vua thành Uruk ở Lưỡng Hà, hai phần thần một phần người. Nhiều học giả tin ông dựa trên một vị vua có thật sống khoảng 2800–2500 TCN, nhưng chưa có văn bản nào do chính ông để lại.
Chuyện hồng thủy trong Gilgamesh có giống chuyện Noah không?
Rất giống: thần báo trước, đóng thuyền, chở muông thú, thuyền mắc trên núi, thả chim thử đất khô. Giới nghiên cứu cho rằng cả hai cùng bắt nguồn từ truyền thống hồng thủy Lưỡng Hà cổ hơn.
Gilgamesh có tìm được sự bất tử không?
Không. Ông thua thử thách thức trắng bảy đêm, và cây hoá trẻ lấy được thì bị rắn ngậm mất. Ông trở về Uruk, và sử thi kết bằng hình ảnh tường thành ông đã xây.
Đọc sử thi Gilgamesh bản nào?
Bản dịch tiếng Anh của Andrew George (1999) được giới học thuật đánh giá cao vì ghi rõ nguồn từng đoạn và chỗ khuyết. Người mới có thể đọc bản tóm lược trước rồi mới vào bản đầy đủ.