Iliad là sử thi Hy Lạp cổ được gán cho Homer, khoảng 15.700 câu thơ chia 24 khúc, kể vài tuần trong năm thứ mười của cuộc vây thành Troy. Trung tâm của tác phẩm không phải toàn bộ cuộc chiến mà là cơn giận của Achilles: từ lúc chàng bỏ chiến trường vì bị Agamemnon làm nhục, đến lúc chàng trả xác Hector cho vua Priam.
Iliad kể chuyện gì: không có con ngựa gỗ
Nhiều người nghĩ Iliad kể trọn cuộc chiến Troy, từ chuyện Paris bắt cóc Helen đến con ngựa gỗ. Thật ra không. Câu đầu tiên đã nói rõ đề tài: "Hãy hát lên, hỡi nữ thần, cơn giận của Achilles con trai Peleus". Toàn bộ tác phẩm xoay quanh một mạch hẹp, theo cách tính phổ biến chỉ khoảng năm mươi ngày.
Những chuyện nổi tiếng nhất về Troy nằm ngoài Iliad:
- Quả táo vàng và cuộc phán xử của Paris: chỉ được nhắc thoáng qua ở khúc cuối.
- Cái chết của Achilles: Iliad chỉ báo trước qua lời trăng trối của Hector, không kể ra. Chuyện "gót chân Achilles" phổ biến nhờ các nguồn muộn hơn nhiều, thời La Mã.
- Con ngựa gỗ: được kể trong Odyssey (khúc 4 và khúc 8) và kể dài nhất trong Aeneid của Virgil (khúc 2), không phải trong Iliad.
Những phần còn thiếu ấy thuộc về một loạt sử thi khác gọi là "Chu kỳ sử thi" (Epic Cycle), nay chỉ còn lại tóm tắt và vài mảnh vụn.
Diễn biến chính qua 24 khúc
Việc chia thành 24 khúc, mỗi khúc ứng với một chữ cái Hy Lạp, nhiều khả năng do các học giả Alexandria làm về sau. Dưới đây là những mốc người đọc nên nắm:
| Khúc | Sự việc |
|---|---|
| 1 | Agamemnon buộc phải trả cô gái Chryseis cho cha nàng, thầy tế của thần Apollo, nên đoạt Briseis – phần thưởng của Achilles. Achilles rút khỏi chiến trận, nhờ mẹ là nữ thần Thetis xin thần Zeus cho quân Hy Lạp nếm thua. |
| 2 | "Danh mục thuyền": liệt kê các đạo quân, thủ lĩnh và số thuyền – một đoạn dài mà giới nghiên cứu tin rằng giữ lại ký ức địa lý rất cổ. |
| 3 | Paris và Menelaus đấu tay đôi; Aphrodite cứu Paris đi. |
| 5 | Diomedes đánh bị thương cả Aphrodite lẫn thần chiến tranh Ares. |
| 6 | Hector về thành, từ biệt vợ là Andromache và con nhỏ Astyanax – đứa bé sợ chùm lông trên mũ trụ của cha. |
| 9 | Sứ đoàn đến xin Achilles quay lại, kèm lễ vật lớn. Chàng từ chối. |
| 16 | Patroclus mặc giáp của Achilles ra trận, bị Hector giết. |
| 18 | Thần thợ rèn Hephaestus làm giáp mới; đoạn tả chiếc khiên nổi tiếng. |
| 22 | Achilles giết Hector trước cổng thành, kéo xác quanh chân thành. |
| 24 | Vua Priam một mình vào lều Achilles chuộc xác con. Tác phẩm kết thúc bằng tang lễ Hector. |
Những nhân vật làm nên Iliad
Achilles: anh hùng biết mình sẽ chết sớm
Achilles được mẹ báo trước hai số phận: ở lại Troy thì chết trẻ nhưng tiếng tăm bất tử, về quê thì sống lâu mà vô danh. Ở khúc 9, chàng nói rõ lựa chọn ấy, và có lúc nghiêng về chuyện bỏ về. Đây là chỗ Iliad sâu hơn một truyện đánh nhau: người mạnh nhất lại là người hoài nghi nhất về giá trị của vinh quang.
Hector: người bảo vệ
Hector không đánh vì danh dự cá nhân mà vì thành, vì vợ con, dù chính anh cũng thấy trước Troy sẽ mất. Nhiều thế hệ độc giả thương Hector hơn Achilles, và đó là ý đồ của tác phẩm: người kể Hy Lạp dành cho phe Troy sự cảm thông hiếm thấy trong văn chương chiến tranh cổ đại.
Thần linh can dự
Các vị thần chia phe: Hera, Athena, Poseidon về phía Hy Lạp; Apollo, Aphrodite, Ares về phía Troy; Zeus đứng trên cầm cân. Thần có thể bị thương, cãi nhau, lừa nhau. Nhưng có một giới hạn: ngay cả Zeus cũng không cứu được con trai mình là Sarpedon khi số phận đã định.
Thơ được làm ra thế nào: câu hỏi về Homer
Iliad viết bằng thể thơ lục bộ (dactylic hexameter), mỗi câu sáu nhịp. Đọc kỹ sẽ thấy những cụm lặp đi lặp lại: "Achilles chân nhanh", "bình minh ngón tay hồng", "biển màu rượu thẫm". Từ cuối thập niên 1920, học giả Mỹ Milman Parry chứng minh những cụm này là công cụ của nghệ nhân hát ứng khẩu: chúng vừa khít nhịp thơ, giúp người hát dựng câu tức thời trước người nghe.
Từ đó nảy ra "câu hỏi Homer" vẫn còn tranh cãi:
- Homer có thật là một người không? Người Hy Lạp cổ tin là có, một ông lão mù vùng Ionia, nhưng không có sử liệu đáng tin nào về cuộc đời ông.
- Tác phẩm thành hình khi nào? Phần đông học giả đặt vào khoảng cuối thế kỷ 8 hoặc đầu thế kỷ 7 TCN, tức vài trăm năm sau thời điểm cuộc chiến được cho là diễn ra.
- Do một người soạn trên nền truyền thống truyền miệng, hay do nhiều thế hệ bồi đắp? Bố cục chặt chẽ của Iliad khiến nhiều người tin có bàn tay của một nhà thơ lớn ở giai đoạn cuối.
Thành Troy có thật không
Thành Troy được đa số giới khảo cổ đồng nhất với gò Hisarlik ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, gần lối vào eo Dardanelles. Heinrich Schliemann đào ở đây từ đầu thập niên 1870, phá hỏng khá nhiều tầng văn hoá vì vội tìm "thành của Priam". Nay các nhà khảo cổ phân ra khoảng mười tầng thành chồng lên nhau, từ Troy I đến Troy IX.
Các tầng được bàn nhiều nhất là Troy VI và Troy VIIa, khoảng thế kỷ 13–12 TCN, có dấu vết phá huỷ. Văn bản của người Hittite thời ấy nhắc đến một xứ tên Wilusa và một vị vua tên Alaksandu; nhiều học giả cho đó là Ilios (tên khác của Troy) và Alexandros (tên khác của Paris). Nhưng từ chỗ "có một thành phố bị phá" đến chỗ "có cuộc chiến mười năm vì nàng Helen" là một khoảng cách mà sử liệu chưa lấp được. Cách nói thận trọng: Iliad có thể giữ ký ức mờ về xung đột thời đồ đồng muộn, còn cốt truyện và nhân vật là sáng tạo của truyền thống thi ca.
Một chi tiết thú vị: Homer không gọi người Hy Lạp là "Hellenes". Ông dùng ba tên Achaeans, Danaans, Argives – dấu vết của một thời trước khi người Hy Lạp có tên gọi chung.
Vì sao Iliad vẫn được đọc sau gần ba nghìn năm
Lý do lớn nhất: tác phẩm không tô hồng chiến tranh. Mỗi chiến binh ngã xuống thường được kể kèm vài câu về quê nhà, cha mẹ, người vợ góa. Cái chết tả rất cụ thể, gần như giải phẫu. Đọc lâu, người ta nhận ra đây không phải bài ca ngợi chiến thắng mà là bài ca về cái giá của nó.
Lý do thứ hai là cảnh kết. Priam hôn bàn tay đã giết con mình; Achilles nhớ đến cha già ở quê và khóc cùng kẻ thù. Một sử thi về cơn giận khép lại bằng một khoảnh khắc thương nhau giữa hai phe – điều mà nhiều nhà phê bình xem là đỉnh cao đạo đức của văn chương cổ.
Lý do thứ ba: những cảnh nhỏ. Ở khúc 6, Glaucus và Diomedes nhận ra ông nội hai người từng là bạn, bèn thôi đánh nhau và đổi giáp cho nhau – Glaucus đổi giáp vàng lấy giáp đồng, trị giá trăm con bò lấy chín con bò. Homer bình một câu về sự dại dột ấy, nửa đùa nửa thật.
Góc nhìn hôm nay: đọc Iliad từ đâu
Với người mới, đừng đọc liền một mạch 24 khúc. Có thể đi theo thứ tự này:
- Đọc khúc 1 để hiểu mâu thuẫn.
- Nhảy sang khúc 6 (Hector từ biệt vợ con).
- Đọc khúc 9 (Achilles từ chối sứ đoàn) – đây là nơi nhân vật tự nói về số phận.
- Đọc liền khúc 16, 18, 22, 24.
- Khi đã thích, quay lại đọc trọn.
Bản dịch tiếng Anh được dùng nhiều trong trường học là của Richmond Lattimore (sát nguyên văn), Robert Fagles (dễ đọc) và Emily Wilson (2023, câu ngắn, hiện đại). Bản tiếng Việt và các trích đoạn đã có trong sách Ngữ văn phổ thông; đọc trích đoạn kèm bảng tóm tắt khúc như trên sẽ đỡ lạc.
Nếu có dịp đi Thổ Nhĩ Kỳ, khu khảo cổ Troy được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1998, cạnh đó có Bảo tàng Troy mở năm 2018. Ở châu Âu, bộ sưu tập gốm Hy Lạp vẽ cảnh Achilles, Hector tại Bảo tàng Anh (London) và Louvre (Paris) cho thấy người Hy Lạp cổ hình dung các nhân vật này ra sao.
Phim Troy (2004) là cửa vào dễ, nhưng phim gộp cả cuộc chiến vào vài tuần, cho Patroclus thành em họ của Achilles và cho Achilles chết trong thành – đều khác Homer. Xem phim xong hãy đọc khúc 24 để thấy cái phim bỏ mất.
Câu hỏi thường gặp
Iliad là gì?
Iliad là sử thi Hy Lạp cổ được gán cho Homer, dài khoảng 15.700 câu thơ, chia 24 khúc. Tác phẩm kể cơn giận của Achilles trong năm thứ mười cuộc vây thành Troy, kết thúc bằng tang lễ của Hector.
Iliad được sáng tác năm nào?
Không có năm chính xác. Phần đông học giả cho rằng tác phẩm thành hình khoảng cuối thế kỷ 8 hoặc đầu thế kỷ 7 TCN, sau một thời gian dài lưu truyền miệng.
Con ngựa thành Troy có trong Iliad không?
Không. Iliad dừng lại ở tang lễ Hector, trước khi thành Troy thất thủ. Con ngựa gỗ được nhắc trong Odyssey và kể chi tiết nhất trong Aeneid của Virgil.
Iliad khác Odyssey thế nào?
Iliad là sử thi chiến trận, gói trong vài tuần ở một chiến trường. Odyssey kể chuyến trở về nhà của Odysseus sau chiến tranh, nhiều phiêu lưu, mưu mẹo và cảnh đời thường hơn.
Thành Troy có thật không?
Gò Hisarlik ở Thổ Nhĩ Kỳ có di tích một thành phố lớn thời đồ đồng, bị phá huỷ nhiều lần, và đa số học giả đồng nhất nó với Troy. Còn cuộc chiến mười năm vì Helen như trong thơ thì chưa có bằng chứng lịch sử.