Mahabharata và trận Kurukshetra: 18 ngày đại chiến của sử thi Ấn Độ

Mahabharata là sử thi tiếng Phạn của Ấn Độ, theo truyền thống có khoảng 100.000 câu thơ đôi (śloka), dài hơn Iliad và Odyssey cộng lại gấp nhiều lần. Trục chính là cuộc tranh giành ngai vàng giữa hai nhánh anh em họ Pandava và Kaurava, dẫn tới trận Kurukshetra kéo dài 18 ngày, sau đó hầu hết chiến binh hai bên đều chết.

Một bộ "bách khoa" hơn là một câu chuyện

Người Ấn có câu nói được truyền trong chính tác phẩm: điều gì có ở đây thì có ở nơi khác, điều gì không có ở đây thì không có ở đâu cả. Mahabharata không chỉ kể một cuộc chiến mà chứa cả luật lệ, triết lý, gia phả, truyện cổ lồng trong truyện, chỉ dẫn cho vua chúa. Truyện tình Nala và Damayanti, truyện nàng Savitri giành lại chồng từ tay thần chết đều nằm trong đó.

Tác phẩm chia thành 18 quyển (parva). Truyền thống gán cho hiền triết Vyasa, người vừa là tác giả vừa là nhân vật – ông nội về huyết thống của cả hai phe. Theo truyền thuyết, Vyasa đọc, thần đầu voi Ganesha chép. Giới nghiên cứu thì cho rằng văn bản được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, thường nêu khoảng từ thế kỷ 4 TCN đến thế kỷ 4 CN, trên nền những truyện kể cổ hơn.

Vì có hàng nghìn bản chép tay khác nhau, Viện Nghiên cứu Phương Đông Bhandarkar ở Pune mất gần nửa thế kỷ (1919–1966) để lập "Bản Phê bình", lọc ra phần chung nhất. Bản này ngắn hơn con số truyền thống đáng kể.

Hai phe anh em họ

Năm anh em Pandava cùng lấy một vợ là nàng Draupadi – một chi tiết hiếm trong văn chương cổ và từng được bàn rất nhiều.

Từ ván xúc xắc đến chiến tranh

Duryodhana mời Yudhishthira chơi xúc xắc, để người cậu là Shakuni gieo thay mình bằng mánh khoé. Yudhishthira thua lần lượt của cải, vương quốc, các em, chính mình, rồi cả Draupadi. Nàng bị lôi vào đại sảnh, Dushasana định lột áo nàng giữa triều, và theo nhiều bản kể, tấm áo dài mãi không hết nhờ ơn Krishna. Cảnh nhục mạ này là mầm của mọi oán thù về sau.

Kết quả: Pandava bị đày 13 năm – 12 năm trong rừng và năm cuối phải sống ẩn danh, bị lộ thì đày lại từ đầu. Hết hạn, họ đòi lại đất. Duryodhana không nhả, kể cả khi chỉ bị xin năm ngôi làng. Krishna đi sứ hoà giải thất bại. Chiến tranh nổ ra.

Trận Kurukshetra: 18 ngày

Trận đánh trên cánh đồng Kurukshetra được kể theo một khung độc đáo: Sanjaya, người đánh xe của vua mù Dhritarashtra, được Vyasa ban cho thiên nhãn để thuật lại từng diễn biến cho vua nghe. Mỗi phần trận lấy tên theo vị tổng chỉ huy phe Kaurava:

1. Ngày 1–10, Bhishma: ông tổ của cả hai phe, bất khả chiến bại. Ông chỉ ngã khi Arjuna nấp sau Shikhandi – người mà Bhishma không chịu ra tay vì từng là phụ nữ ở kiếp trước. Ông nằm trên giường tên, chưa chết, vì được quyền tự chọn ngày lìa đời.
2. Ngày 11–15, Drona: thầy dạy võ của cả hai phe. Pandava giết một con voi tên Ashvatthama, rồi hô lên "Ashvatthama đã chết" – trùng tên con trai Drona. Drona hỏi Yudhishthira, người không bao giờ nói dối. Yudhishthira nói thật lớn câu đầu, nói nhỏ chữ "con voi". Drona buông vũ khí và bị giết.
3. Ngày 16–17, Karna: anh hùng bi kịch nhất, thực ra là anh cả cùng mẹ với Pandava mà không biết cho đến gần cuối. Bánh xe chiến của Karna sa xuống bùn, Arjuna bắn hạ chàng theo lời giục của Krishna.
4. Ngày 18, Shalya: phe Kaurava tan. Duryodhana trốn xuống hồ, bị gọi lên đấu chuỳ với Bhima. Bhima đánh vào đùi – trái luật đấu chuỳ – để trả lời thề năm xưa.

Ngay đêm đó, Ashvatthama đột nhập trại Pandava giết những người đang ngủ, trong đó có các con của Draupadi. Phe thắng gần như không còn ai nối dõi. Không có chiến thắng nào sạch sẽ: cả ba vị tướng lớn phe Kaurava đều ngã bởi một mánh khoé hay một lần lách luật.

Bhagavad Gita: bài giảng giữa hai đạo quân

Trước khi trận đánh bắt đầu, Arjuna nhìn sang phe kia thấy ông, thầy, anh em, bạn bè, bèn buông cung, không muốn đánh. Krishna giảng cho chàng về bổn phận (dharma), về hành động không vướng mắc vào kết quả, về linh hồn bất diệt. Cuộc đối thoại 18 chương, khoảng 700 câu ấy là Bhagavad Gita, nằm trong quyển Bhishma.

Gita trở thành một trong những văn bản triết học – tôn giáo được đọc nhiều nhất thế giới. Gandhi đọc nó hằng ngày và coi đó là sách gối đầu. Nhà vật lý Robert Oppenheimer kể rằng khi chứng kiến vụ thử bom nguyên tử năm 1945, ông nhớ tới một câu Krishna nói ở chương 11, thường được dịch là "Giờ ta trở thành Tử thần, kẻ huỷ diệt các thế giới".

Sau chiến thắng

Phần sau trận chiến ít được kể nhưng rất đáng đọc. Yudhishthira lên ngôi mà không vui, muốn bỏ đi tu. Bhishma trên giường tên giảng cho ông cả một quyển về đạo làm vua. Ba mươi sáu năm sau, dòng họ của Krishna tự tàn sát nhau, Krishna chết vì mũi tên của người thợ săn trúng gót chân. Năm anh em Pandava cùng Draupadi lên núi Himalaya, lần lượt ngã xuống trên đường, chỉ Yudhishthira và một con chó đi tới cổng trời. Ông không chịu vào nếu con chó không được vào cùng – và con chó hoá ra là thần Dharma thử lòng.

Góc nhìn hôm nay

Mahabharata không dạy rằng phe chính nghĩa trong sạch. Nó đặt người đọc trước những câu hỏi khó: lời thề và lẽ phải xung đột thì sao, thắng bằng gian thì còn là chính nghĩa không, cái giá của chiến tranh có bao giờ đáng không. Đó là lý do tác phẩm vẫn sống trên sân khấu và màn ảnh.

• Bộ phim truyền hình Mahabharat của B. R. Chopra phát trên kênh Doordarshan cuối thập niên 1980 từng khiến đường phố Ấn Độ vắng hoe mỗi sáng Chủ nhật.
• Đạo diễn Peter Brook dựng vở kịch chín tiếng năm 1985, sau chuyển thành phim (1989).
• Ở Indonesia, truyện Mahabharata sống trong múa rối bóng wayang kulit; bản thơ cổ Java Bharatayuddha viết năm 1157 dưới triều Kediri kể lại trận Kurukshetra theo cách riêng.
• Kurukshetra ngày nay là một thành phố ở bang Haryana, miền bắc Ấn Độ, có bảo tàng và nhiều đền gắn với truyền thuyết.

Người mới nên bắt đầu bằng một bản kể lại rút gọn (như bản của C. Rajagopalachari hoặc R. K. Narayan bằng tiếng Anh), rồi đọc riêng Bhagavad Gita có chú giải.