Ramayana là sử thi tiếng Phạn kể chuyện hoàng tử Rama bị đày vào rừng, mất vợ là Sita vào tay quỷ vương Ravana, rồi cùng đạo quân khỉ của Hanuman vượt biển sang đảo Lanka cứu nàng. Từ Ấn Độ, câu chuyện theo thương nhân và tăng lữ sang Đông Nam Á từ đầu Công nguyên, và đến nay vẫn sống trong điêu khắc Angkor, phù điêu Prambanan, múa khon Thái Lan, múa cổ điển Campuchia – thậm chí để lại dấu vết trong văn hoá Chămpa trên đất Việt Nam.
Ramayana của Valmiki kể gì
Truyền thống gán tác phẩm cho hiền triết Valmiki, được người Ấn gọi là "thi sĩ đầu tiên". Bản Valmiki có khoảng 24.000 câu thơ đôi, chia bảy quyển (kanda). Giới nghiên cứu cho rằng phần lõi hình thành trong khoảng nửa sau thiên niên kỷ 1 TCN, còn quyển đầu và quyển cuối được thêm vào muộn hơn.
Cốt truyện chính:
- Bị đày: vua Dasharatha thành Ayodhya định truyền ngôi cho con trưởng Rama. Hoàng hậu Kaikeyi đòi vua thực hiện hai lời hứa cũ: lập con bà là Bharata, và đày Rama vào rừng 14 năm. Rama vâng lời cha, vợ là Sita và em là Lakshmana theo cùng. Bharata không chịu ngồi ngai, chỉ đặt đôi dép của anh lên ngai và trị nước thay.
- Mất Sita: quỷ vương Ravana của đảo Lanka sai quỷ hoá thành con nai vàng dụ Rama và Lakshmana đi xa, rồi bắt Sita. Chim thần Jatayu lao vào cứu và bị chặt cánh.
- Liên minh với loài khỉ: Rama giúp vua khỉ Sugriva giành lại ngôi, đổi lại được quân khỉ đi tìm Sita. Hanuman nhảy qua biển sang Lanka, đưa nhẫn của Rama cho Sita, rồi đốt thành bằng chính cái đuôi bị quân Ravana tẩm dầu châm lửa.
- Đại chiến Lanka: quân khỉ xây cầu đá qua biển. Rama giết Ravana, cứu Sita.
- Kết cục: Sita phải chứng minh trong trắng bằng cách bước vào lửa. Quyển cuối còn kể Rama về sau vì lời dị nghị của dân mà đuổi Sita đang mang thai vào rừng; cuối cùng nàng xin đất mẹ đón mình về.
Phần kết với Sita là chỗ gây tranh luận nhiều nhất trong mọi thời. Nhiều bản kể về sau sửa nhẹ hoặc bỏ hẳn đoạn này.
Không có một Ramayana duy nhất
Ngay ở Ấn Độ đã có hàng trăm phiên bản. Hai bản có ảnh hưởng lớn nhất ngoài Valmiki là Ramavataram tiếng Tamil của Kamban (khoảng thế kỷ 12) và Ramcharitmanas tiếng Awadhi của Tulsidas (thế kỷ 16), bản được tụng đọc rộng rãi nhất ở miền bắc Ấn Độ ngày nay. Mỗi bản đổi trọng tâm: bản của Tulsidas đề cao lòng sùng kính Rama như hiện thân của thần Vishnu, trong khi ở Valmiki, Rama gần với một con người hơn.
Chính sự linh hoạt này giúp Ramayana đi xa. Mỗi dân tộc nhận câu chuyện rồi kể lại bằng phong tục, cảnh vật và tôn giáo của mình.
Ramayana ở Đông Nam Á
| Nơi | Tên phiên bản | Dấu ấn còn thấy |
|---|---|---|
| Indonesia (Java) | Kakawin Ramayana tiếng Java cổ | Phù điêu đền Prambanan thế kỷ 9; múa Ramayana ngoài trời tại Prambanan |
| Campuchia | Reamker | Phù điêu "Trận Lanka" ở hành lang phía tây Angkor Wat; múa cổ điển Hoàng gia; kịch mặt nạ lkhon khol |
| Thái Lan | Ramakien | Bản hoàn chỉnh do vua Rama I chủ trì soạn cuối thế kỷ 18; tranh tường chùa Phật Ngọc ở Bangkok; múa khon |
| Lào | Phra Lak Phra Lam | Múa cung đình Luang Prabang; nhân vật Lakshmana được đẩy lên ngang Rama |
| Myanmar | Yama Zatdaw | Phát triển mạnh sau khi nghệ nhân từ kinh đô Ayutthaya bị đưa về Myanmar năm 1767 |
| Malaysia | Hikayat Seri Rama | Bản văn xuôi tiếng Mã Lai mang màu sắc Hồi giáo |
Thái Lan: Ramakien và các vua mang tên Rama
Ở Thái Lan, ảnh hưởng của sử thi thấm cả vào tên gọi chính trị. Kinh đô cũ Ayutthaya lấy tên theo Ayodhya, thành của Rama. Các vua triều Chakri được gọi theo thứ tự Rama I, Rama II… – cách gọi phổ biến trong tiếng Anh. Trong Ramakien, Rama là Phra Ram, Sita là Nang Sida, Ravana là Thotsakan. Hanuman ở đây là nhân vật được yêu thích nhất, không chỉ là bầy tôi trung thành mà còn đa tình, tinh nghịch, có nhiều vợ – khác hẳn Hanuman khổ hạnh của Ấn Độ.
Hành lang quanh chùa Phật Ngọc (Wat Phra Kaew) trong Hoàng cung Bangkok có bộ tranh tường Ramakien 178 cảnh, chạy dài như một cuốn truyện tranh khổng lồ. Năm 2018, UNESCO ghi danh múa khon của Thái Lan vào Danh sách di sản phi vật thể đại diện; cùng năm đó, kịch mặt nạ lkhon khol của chùa Svay Andet (Campuchia) được ghi vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp.
Campuchia: Reamker trên đá Angkor
Người Khmer khắc Ramayana lên đá từ rất sớm. Ở Angkor Wat (thế kỷ 12), bức phù điêu "Trận Lanka" tả cảnh quân khỉ và quân quỷ hỗn chiến, Ravana mười đầu hai mươi tay trên xe chiến. Các đền Banteay Srei, Baphuon cũng có cảnh Ramayana. Ở Campuchia, Rama là Preah Ream, Ravana là Krong Reap.
Java: từ Prambanan đến múa đêm trăng
Quần thể đền Hindu Prambanan, gần Yogyakarta, xây vào thế kỷ 9, có phù điêu Ramayana chạy quanh lan can đền thờ thần Shiva và tiếp nối sang đền thờ Brahma. Từ đầu thập niên 1960, một vở múa Ramayana được diễn ngoài trời với nền là chính các ngọn tháp đền – cách đọc sử thi bằng mắt cho người không biết tiếng.
Dấu vết Ramayana ở Việt Nam
Người Việt ít quen Ramayana hơn các nước láng giềng, nhưng dấu vết vẫn có, chủ yếu qua văn hoá Chămpa ở miền Trung.
- Các nhà nghiên cứu bia ký Chămpa cho biết một bia ở Trà Kiệu (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng) có niên đại thế kỷ 7 nhắc tới hiền triết Valmiki – cho thấy giới quý tộc Chăm biết đến sử thi từ rất sớm.
- Điêu khắc Chămpa có những cảnh được giới nghiên cứu nhận diện là lấy từ Ramayana, dù số lượng ít hơn nhiều so với Angkor.
- Trong Lĩnh Nam chích quái, sưu tập truyện cổ của người Việt, có truyện Dạ Thoa vương mà nhiều nhà nghiên cứu cho là một dạng biến đổi của chuyện Rama – Ravana, nhiều khả năng đi qua người Chăm. Mức độ liên hệ đến đâu vẫn còn được bàn.
Một tranh luận thú vị khác: nhà nghiên cứu Trung Quốc Hồ Thích từng cho rằng Tôn Ngộ Không trong Tây du ký có nguồn gốc từ Hanuman. Nhiều học giả phản bác, cho rằng hình tượng khỉ thần có gốc bản địa Trung Hoa. Đến nay vẫn chưa có kết luận dứt khoát.
Góc nhìn hôm nay
Ramayana là một ví dụ hiếm về cách một câu chuyện trở thành ngôn ngữ chung của cả một vùng mà không cần quân đội. Người Thái theo Phật giáo, người Java nay đa số theo Hồi giáo, người Khmer theo Phật giáo – nhưng tất cả đều nhận ra Hanuman.
Nếu muốn tìm hiểu tận nơi:
- Đi Bangkok: dành một buổi đi chậm quanh hành lang tranh tường chùa Phật Ngọc, đọc theo chiều kim đồng hồ.
- Đi Siem Reap: phù điêu "Trận Lanka" ở góc tây bắc hành lang Angkor Wat.
- Đi Yogyakarta: xem múa Ramayana ngoài trời ở Prambanan vào mùa khô.
- Ở Việt Nam: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có nhiều hiện vật Hindu giáo, là nơi tốt để thấy thế giới thần linh mà Ramayana thuộc về.
Về sách, bản kể lại bằng tiếng Anh của R. K. Narayan ngắn và dễ đọc, hợp với người mới.
Câu hỏi thường gặp
Ramayana là gì?
Ramayana là sử thi tiếng Phạn của Ấn Độ, gán cho hiền triết Valmiki, kể chuyện hoàng tử Rama bị đày 14 năm, mất vợ là Sita vào tay quỷ vương Ravana và cùng quân khỉ của Hanuman sang đảo Lanka cứu nàng.
Ramakien khác Ramayana thế nào?
Ramakien là phiên bản Thái Lan của Ramayana, bản hoàn chỉnh soạn dưới thời vua Rama I cuối thế kỷ 18. Cốt truyện tương tự, nhưng phong tục, cảnh vật mang màu Thái, và Hanuman thành nhân vật đa tình, tinh nghịch hơn hẳn.
Ramayana có ở Việt Nam không?
Có dấu vết, chủ yếu qua văn hoá Chămpa: bia ký thế kỷ 7 ở Trà Kiệu nhắc tới Valmiki, một số điêu khắc Chăm lấy đề tài từ sử thi. Truyện Dạ Thoa vương trong Lĩnh Nam chích quái được nhiều nhà nghiên cứu cho là bắt nguồn từ câu chuyện này.
Hanuman có phải nguyên mẫu của Tôn Ngộ Không không?
Đây là giả thuyết của học giả Hồ Thích và vẫn còn tranh cãi. Một số người thấy nhiều điểm giống nhau, số khác cho rằng hình tượng khỉ thần trong Tây du ký có gốc bản địa Trung Hoa.
Xem Ramayana ở Đông Nam Á ở đâu?
Ba nơi tiêu biểu là tranh tường 178 cảnh ở chùa Phật Ngọc, Bangkok; phù điêu "Trận Lanka" ở Angkor Wat, Campuchia; và đền Prambanan gần Yogyakarta, Indonesia, nơi có cả phù điêu lẫn múa Ramayana ngoài trời.