Mộc Lan từ: nữ nhi tòng quân thay cha trong dân ca Bắc triều

Mộc Lan từ (còn gọi Mộc Lan thi) là bài dân ca nhạc phủ thời Nam Bắc triều, kể chuyện cô gái Mộc Lan giả trai đi lính thay cha già, chinh chiến mười hai năm mà đồng đội không ai biết là nữ, rồi từ chối quan tước để về quê. Bài thơ không rõ tác giả, được chép lại trong bộ Nhạc phủ thi tập đời Tống, và là gốc của mọi câu chuyện Hoa Mộc Lan trên sân khấu, màn ảnh sau này.

Nguồn gốc bài thơ

Mộc Lan từ thuộc loại dân ca phương Bắc thời Nam Bắc triều (thế kỷ 5–6), khi miền bắc Trung Hoa nằm dưới các triều đại do người Tiên Ti lập ra như Bắc Ngụy. Văn bản ta có hôm nay được Quách Mậu Thiến đời Bắc Tống chép vào Nhạc phủ thi tập, xếp trong mục "Lương cổ giác hoành xuy khúc", tức nhóm khúc nhạc quân hành dùng trống và kèn sừng. Quách Mậu Thiến dẫn lại một sách nhạc thời Trần (Nam triều) đã nhắc tới khúc Mộc Lan, cho thấy bài ca có từ trước đời Đường.

Niên đại chính xác vẫn còn tranh luận. Trong bài có chữ "Khả hãn" (danh xưng thủ lĩnh các dân tộc du mục phương Bắc) lẫn "thiên tử", chiến trường hướng về phía bắc, nên nhiều nhà nghiên cứu đặt bài ca vào thời Bắc Ngụy, có thể gắn với các cuộc chiến với Nhu Nhiên. Nhưng một số câu đối ngẫu rất chỉnh, giống thơ đời Tùy – Đường, nên cũng có ý kiến cho rằng văn bản đã được người đời sau gọt giũa. Cách nói thận trọng: bài ca gốc từ dân gian thời Bắc triều, văn bản cuối cùng có thể đã qua tay văn nhân.

Bài thơ kể gì

Tiếng thoi và nỗi lo

Bài mở bằng âm thanh: "Tức tức phục tức tức, Mộc Lan đương hộ chức" (Tức tức lại tức tức, Mộc Lan ngồi dệt cửa nhà). Tiếng thoi dừng, chỉ nghe tiếng thở dài. Hỏi ra mới biết đêm qua có quân thiếp, mười hai quyển, quyển nào cũng có tên cha. Cha không có con trai lớn, Mộc Lan không có anh trai. Nàng quyết định mua ngựa yên, thay cha ra trận.

Bốn cái chợ

Đông thị mãi tuấn mã, Tây thị mãi an tiên,
Nam thị mãi bí đầu, Bắc thị mãi trường tiên.

Chợ đông mua ngựa tốt, chợ tây mua yên đệm, chợ nam mua dây cương, chợ bắc mua roi dài. Bốn câu lặp cấu trúc là đặc trưng của dân ca: không cần hiểu là có đúng bốn cái chợ, mà để tạo nhịp hối hả, vui tai, dễ hát.

Sáng từ cha mẹ, tối ngủ bên sông

Mộc Lan sáng giã cha mẹ, tối ngủ bên Hoàng Hà, không còn nghe tiếng cha mẹ gọi con, chỉ nghe nước sông chảy ào ào. Sáng hôm sau rời Hoàng Hà, tối tới núi Hắc Sơn, chỉ nghe tiếng ngựa Hồ hí. Cái nhớ nhà được kể bằng âm thanh thay đổi, rất tinh tế cho một bài dân ca.

Mười năm chinh chiến trong sáu câu

Vạn lý phó nhung cơ, quan san độ nhược phi.
Sóc khí truyền kim thác, hàn quang chiếu thiết y.
Tướng quân bách chiến tử, tráng sĩ thập niên quy.

Dịch nghĩa: Muôn dặm tới việc binh, vượt núi ải như bay. Hơi lạnh phương bắc vẳng tiếng mõ canh, ánh lạnh soi áo giáp sắt. Tướng quân trăm trận chết, tráng sĩ mười năm về. Toàn bộ chiến tranh chỉ có ngần ấy. Bài thơ không hề tả Mộc Lan giết giặc thế nào. Đây là chỗ khác biệt lớn nhất giữa bài thơ gốc và các bản phim ảnh về sau.

Từ chối quan tước, trở về làm con gái

Về triều, thiên tử ngồi minh đường ban thưởng. Mộc Lan không cần chức thượng thư lang, chỉ xin con ngựa chạy nghìn dặm để đưa mình về quê. Ở nhà, cha mẹ ra đầu làng đón, chị sửa sang, em trai mài dao mổ lợn mổ dê. Mộc Lan cởi áo chiến, mặc lại áo cũ, chải tóc mây, dán hoa vàng. Ra gặp bạn đồng ngũ, ai cũng sửng sốt: đi cùng mười hai năm, không biết Mộc Lan là con gái.

Đôi thỏ

Bài kết bằng một câu đố dân gian: thỏ đực chân hay đạp, thỏ cái mắt lim dim; nhưng khi hai con chạy sát mặt đất, ai phân biệt được đâu là đực, đâu là cái. Câu kết dí dỏm, như một cái nháy mắt: khi làm cùng một việc, ai biết được trai hay gái.

Bài thơ và các phiên bản sau này

Cái tên "Hoa Mộc Lan" mà ai cũng biết hôm nay thật ra không có trong bài thơ gốc. Họ Hoa phổ biến rộng nhờ vở tạp kịch của Từ Vị đời Minh. Trước và sau đó, một số tài liệu địa phương còn gán cho nàng những họ khác, không thống nhất. Đây là ví dụ điển hình cho việc một nhân vật dân gian lớn dần qua mỗi lần được kể lại.

Mộc Lan có thật không

Không có sử liệu chính thức nào ghi nhận một người tên Mộc Lan đi lính thay cha. Các bộ chính sử Bắc Ngụy, Tùy, Đường đều không có. Nhiều địa phương ở Trung Quốc tranh nhau nhận là quê Mộc Lan và có miếu thờ, nhưng đó là tín ngưỡng dân gian hình thành về sau. Cách hiểu đúng: Mộc Lan là nhân vật văn học dân gian, có thể lấy cảm hứng từ những phụ nữ thật từng tham gia chiến trận, nhưng bản thân nàng không phải nhân vật lịch sử được xác minh.

Về chi tiết "mười hai năm không ai biết", người đọc hiện đại hay thắc mắc có hợp lý không. Bài thơ không đòi hỏi tin theo nghĩa đen. Con số mười hai trong dân ca thường là con số tròn, chỉ "rất lâu", cũng như mười hai quyển quân thiếp ở đầu bài.

Nữ tướng trong lịch sử Việt Nam: để so sánh

Người Việt đọc Mộc Lan từ dễ liên tưởng tới các nữ anh hùng của mình. Khác ở chỗ, nhiều nữ tướng Việt là nhân vật lịch sử có ghi chép, không phải nhân vật dân ca:

• Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40 chống nhà Đông Hán, được chép cả trong sử Việt lẫn Hậu Hán thư của Trung Hoa.
• Bà Triệu khởi nghĩa năm 248 ở Cửu Chân chống nhà Ngô, được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại.
• Bùi Thị Xuân, nữ tướng nhà Tây Sơn, được các sử liệu cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19 nhắc tới.

Điểm khác căn bản: Mộc Lan giấu thân phận nữ để được nhận vào quân đội, còn các nữ tướng Việt cầm quân trong tư thế phụ nữ, công khai. Hai truyền thống kể về phụ nữ và chiến tranh theo hai cách khác nhau, đáng để suy nghĩ.

Vì sao Mộc Lan từ được yêu mến lâu như vậy

• Lý do ra trận là chữ hiếu. Mộc Lan không đi vì công danh hay vì hận thù. Nàng đi vì không muốn cha già phải đi. Người đọc thời nào cũng hiểu lý do này.
• Kết thúc là sự trở về. Trái với "cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi" của Lương Châu từ, Mộc Lan về được, về vui, về giữa gia đình đông đủ. Đây là bài thơ chinh chiến hiếm hoi có hậu.
• Không ham chức tước. Từ chối thượng thư lang để xin con ngựa về nhà là chi tiết khiến nhân vật đẹp hơn mọi chiến công.
• Dân ca dễ thuộc. Điệp ngữ, câu đối, âm thanh, câu đố cuối bài, tất cả làm bài thơ nghe như hát. Ở Trung Quốc, học sinh thường được học thuộc bài này.

Đọc Mộc Lan từ hôm nay

Bài thơ dài khoảng ba trăm chữ Hán, có thể đọc trọn trong mười phút với bản dịch nghĩa. Nên đọc bản gốc trước khi xem phim để thấy những gì đã được thêm vào. Sau đó thử so với Chinh phụ ngâm: một bên là người phụ nữ ở nhà chờ chồng, một bên là người phụ nữ cầm cương ra đi thay cha. Hai bức chân dung, hai lựa chọn, đều trong cùng một thế giới mà chiến tranh do đàn ông quyết định.