Odyssey là sử thi Hy Lạp cổ thứ hai được gán cho Homer, khoảng 12.100 câu thơ chia 24 khúc, kể chuyện Odysseus – vua đảo Ithaca – mất mười năm sau chiến tranh Troy mới về được nhà. Phần phiêu lưu với quái vật chỉ chiếm bốn khúc; nửa sau tác phẩm là chuyện một người chồng, người cha cải trang ăn mày để giành lại gia đình và ngai vàng.
Odyssey kể chuyện gì
Cuộc chiến Troy kéo dài mười năm. Odysseus, người nghĩ ra kế ngựa gỗ, lên đường về và mất thêm mười năm nữa. Trong thời gian đó, ở Ithaca, hơn một trăm kẻ cầu hôn chiếm cung điện, ăn uống hoang phí, ép hoàng hậu Penelope chọn chồng mới. Con trai Telemachus đã lớn nhưng chưa đủ sức đuổi họ.
Điều làm Odyssey khác một truyện phiêu lưu thường là cách kể. Tác phẩm không đi theo trình tự thời gian mà bắt đầu ở năm thứ mười của chuyến về, khi Odysseus đang bị nữ thần Calypso giữ trên đảo Ogygia. Những chuyến lênh đênh trước đó được chính Odysseus kể lại bằng ngôi thứ nhất, trong một bữa tiệc. Phần hành động của toàn tác phẩm, theo cách tính phổ biến, chỉ khoảng bốn mươi ngày.
Bố cục bốn phần
| Khúc | Phần | Nội dung chính |
|---|---|---|
| 1–4 | Telemachus đi tìm tin cha | Nữ thần Athena thúc chàng trai rời Ithaca, đến hỏi vua Nestor ở Pylos và vua Menelaus ở Sparta. |
| 5–8 | Rời đảo Calypso | Thần Zeus ra lệnh thả Odysseus. Thuyền bè đắm, chàng dạt vào xứ Phaeacia, được công chúa Nausicaa giúp. |
| 9–12 | Odysseus tự kể | Những cuộc phiêu lưu nổi tiếng: người Cyclops, Circe, cõi âm, nàng Siren, Scylla và Charybdis. |
| 13–24 | Trở về Ithaca | Cải trang ăn mày, thử lòng người nhà, cuộc thi bắn cung, trừng phạt bọn cầu hôn, đoàn tụ với Penelope và cha già Laertes. |
Những chặng phiêu lưu ai cũng nhớ
Khúc 9 đến 12 là phần được kể lại nhiều nhất cho trẻ em, và cũng là nguồn của rất nhiều thành ngữ châu Âu.
- Người ăn hoa sen (Lotophagi): ai ăn thứ quả ấy sẽ quên đường về. Odysseus phải trói thủy thủ kéo xuống thuyền.
- Cyclops Polyphemus: gã khổng lồ một mắt, con thần biển Poseidon, nhốt đoàn người trong hang. Odysseus xưng tên là "Không Ai" (Outis), chuốc rượu rồi đâm mù mắt gã. Khi Polyphemus kêu "Không Ai đang hại tôi", các Cyclops khác bỏ đi. Nhưng lúc thoát ra, Odysseus kiêu ngạo hét tên thật – và chuốc lấy cơn giận của Poseidon suốt những năm sau.
- Thần gió Aeolus: trao túi nhốt gió ngược. Đã thấy bờ Ithaca thì thủy thủ tò mò mở túi, bão thổi thuyền ngược về.
- Circe: phù thủy biến người thành lợn. Odysseus nhờ thần Hermes cho một loại cỏ giải bùa, ở lại với Circe một năm.
- Cõi âm: Odysseus xuống gặp hồn nhà tiên tri Tiresias, gặp mẹ, gặp Achilles. Hồn Achilles nói thà làm đầy tớ cho người nghèo trên mặt đất còn hơn làm vua của cõi chết – một câu lật ngược lý tưởng vinh quang của Iliad.
- Siren: Odysseus cho thủy thủ bịt tai bằng sáp, còn mình bị trói vào cột buồm để được nghe tiếng hát mà không lao xuống biển.
- Scylla và Charybdis: một bên quái vật sáu đầu, một bên xoáy nước nuốt thuyền. Từ đó có thành ngữ "giữa Scylla và Charybdis", tương tự "tiến thoái lưỡng nan".
- Đàn bò thần Mặt Trời: thủy thủ đói, giết bò thần dù đã được cảnh báo. Zeus đánh sét đắm thuyền; chỉ Odysseus sống sót, dạt đến đảo Calypso và bị giữ bảy năm.
Tính ra, mười năm trên đường về thì bảy năm ở với Calypso, một năm với Circe. Thời gian thật sự lênh đênh trên biển ngắn hơn nhiều người tưởng.
Nửa sau: phần hay nhất mà ít người đọc tới
Nhiều độc giả dừng ở chuyện quái vật, trong khi nửa sau mới là chỗ Homer viết sâu nhất.
Những lần nhận ra nhau
Odysseus về nhà trong lốt ăn mày già. Người đầu tiên tiếp anh là ông lão chăn lợn Eumaeus, vẫn trung thành dù tưởng chủ đã chết. Con chó Argos, già yếu, nằm trên đống phân, nhận ra giọng chủ, vẫy đuôi rồi chết – một cảnh chỉ vài câu mà nhiều người đọc nhớ suốt đời. Bà nhũ mẫu Eurycleia rửa chân cho khách, sờ thấy vết sẹo do lợn rừng húc thời trẻ, và suýt kêu lên.
Penelope: trí khôn ngang chồng
Penelope không phải người vợ chỉ biết chờ. Nàng hứa sẽ chọn chồng khi dệt xong tấm vải liệm cho cha chồng, ban ngày dệt, đêm tháo ra, kéo dài ba năm mới bị lộ. Đến cuối, chính nàng thử lại Odysseus: nàng sai dời chiếc giường ra ngoài. Odysseus nổi giận, vì chiếc giường ấy anh tự đóng trên gốc một cây ô liu còn cắm rễ dưới đất – không ai dời được. Chỉ chồng thật mới biết bí mật đó.
Cây cung và mười hai lưỡi rìu
Penelope đặt điều kiện: ai giương được cây cung của Odysseus và bắn tên xuyên qua lỗ của mười hai chiếc rìu xếp hàng thì nàng sẽ lấy. Không kẻ cầu hôn nào kéo nổi dây. Gã ăn mày xin thử, bắn trúng, rồi quay mũi tên vào bọn cầu hôn. Cảnh trả thù ở khúc 22 khốc liệt đến mức người đọc hiện đại thường thấy khó chịu – kể cả việc treo cổ những nữ tỳ đã ngủ với bọn cầu hôn.
Odysseus là anh hùng kiểu gì
Achilles trong Iliad là sức mạnh và danh dự. Odysseus khác hẳn: Homer gọi anh bằng những tính từ như polytropos – "nhiều đường, nhiều mưu". Anh nói dối giỏi, cải trang giỏi, biết nhịn. Nhưng anh cũng có khuyết điểm rõ ràng: kiêu ngạo với Polyphemus, để mất toàn bộ thủy thủ. Không ai trong đoàn người theo anh từ Troy về được nhà.
Người La Mã gọi anh là Ulixes, từ đó có tên Ulysses trong tiếng Anh. Văn chương đời sau vừa ngưỡng mộ vừa nghi ngờ nhân vật này: Dante đặt Ulysses trong địa ngục vì tội lừa gạt; Tennyson viết bài thơ "Ulysses" về một ông vua già không chịu ngồi yên; James Joyce năm 1922 dựng lại cả Odyssey trong một ngày ở Dublin.
Ithaca ở đâu
Trên bản đồ Hy Lạp ngày nay có đảo Ithaki ở biển Ionia, và từ lâu người ta đồng nhất nó với Ithaca của Homer. Nhưng thơ tả Ithaca là đảo "nằm thấp, xa nhất về phía tây", không khớp hẳn với Ithaki nhiều núi. Có giả thuyết cho rằng Ithaca thật là một phần bán đảo Paliki của đảo Kefalonia bên cạnh. Câu hỏi vẫn còn để ngỏ, và các vị trí phiêu lưu như hang Cyclops hay đảo Circe thì gần như chắc chắn thuộc về tưởng tượng, dù người ta đã "định vị" chúng từ Sicily đến tận Đại Tây Dương.
Góc nhìn hôm nay
Từ "odyssey" trong tiếng Anh nay có nghĩa chung là một chuyến đi dài, gian nan. Còn câu chuyện thì vẫn chạm vào những người từng đi xa: lính trở về sau chiến tranh, người lao động xa xứ, người di cư. Bác sĩ tâm thần Jonathan Shay đã viết sách đọc Odyssey cạnh lời kể của cựu binh để bàn về khó khăn hoà nhập sau chiến trận.
Cách đọc dễ nhất cho người mới:
- Đọc khúc 9 (Cyclops) để bị cuốn vào.
- Quay lại khúc 1 và 5 để nắm khung.
- Đọc liền khúc 17, 19, 21, 23 – bốn khúc về nhận ra nhau.
Bản dịch tiếng Anh của Emily Wilson (2017) là bản đầu tiên do một phụ nữ dịch sang tiếng Anh, giữ đúng số câu như nguyên tác, dễ đọc. Trích đoạn "Uy-lít-xơ trở về" (cảnh Penelope thử chồng) từng nằm trong sách Ngữ văn 10 nên nhiều người Việt đã quen nhân vật này từ thời đi học. Nếu đến Hy Lạp, Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athens có nhiều bình gốm vẽ cảnh Odysseus với Siren và Polyphemus.
Câu hỏi thường gặp
Odyssey kể về ai?
Odyssey kể về Odysseus, vua đảo Ithaca, người nghĩ ra kế ngựa gỗ thành Troy. Sau chiến tranh, anh mất mười năm vượt biển, gặp quái vật và thần linh, rồi cải trang về nhà trừng trị bọn cầu hôn vợ mình.
Vì sao Odysseus mất mười năm mới về nhà?
Trong thơ, nguyên nhân chính là cơn giận của thần biển Poseidon sau khi Odysseus đâm mù mắt con trai thần là Cyclops Polyphemus. Riêng thời gian bị nữ thần Calypso giữ trên đảo đã chiếm bảy năm.
Odyssey có bao nhiêu khúc?
Odyssey có 24 khúc, khoảng 12.100 câu thơ lục bộ. Cách chia 24 khúc nhiều khả năng do các học giả thời Hy Lạp hoá thực hiện về sau.
Penelope nhận ra Odysseus bằng cách nào?
Penelope thử chồng bằng chiếc giường. Nàng sai dời giường ra ngoài, và chỉ Odysseus thật mới biết giường được đóng trên gốc cây ô liu còn sống, không thể dời đi.
Ulysses và Odysseus có phải một người?
Phải. Ulysses là cách gọi bắt nguồn từ tên La Mã Ulixes của Odysseus. Tiểu thuyết Ulysses của James Joyce lấy tên từ đó và dựng lại cấu trúc Odyssey trong một ngày ở Dublin.