Shackleton và con tàu Endurance: 28 người sống sót giữa biển băng

Con tàu Endurance của Ernest Shackleton bị băng biển Weddell kẹp chặt từ tháng 1 năm 1915, bị nghiền nát và chìm ngày 21 tháng 11 năm 1915. Hai mươi tám người trên tàu sống sót qua gần hai năm trên băng trôi, trên ba chiếc xuồng và trên một hòn đảo trơ trụi, rồi được cứu ra hết vào tháng 8 năm 1916. Chuyến đi thất bại hoàn toàn về mục tiêu, nhưng trở thành câu chuyện sống sót nổi tiếng nhất của thời đại thám hiểm vùng cực.

Kế hoạch vượt lục địa băng

Sau khi Amundsen tới cực Nam năm 1911, Shackleton đặt ra mục tiêu lớn hơn: đi bộ xuyên ngang cả châu Nam Cực, từ biển Weddell qua điểm cực tới biển Ross, quãng đường khoảng 2.900 km. Đoàn mang tên Đoàn Thám hiểm Đế quốc Xuyên Nam Cực, gồm hai nhánh. Nhánh chính đi tàu Endurance vào biển Weddell. Nhánh thứ hai đi tàu Aurora tới biển Ross, có nhiệm vụ đặt các kho lương ở nửa sau của tuyến đường để nhánh chính dùng khi vượt qua cực.

Con tàu Endurance được đóng ở xưởng Framnæs, Na Uy, ban đầu tên Polaris, thân gỗ rất dày, đóng để chịu băng. Shackleton đổi tên theo phương châm gia đình ông, câu La-tinh Fortitudine vincimus, nghĩa là "nhờ bền bỉ mà ta chiến thắng". Tàu rời Plymouth đầu tháng 8 năm 1914 và rời trạm săn cá voi Grytviken trên đảo Nam Georgia ngày 5 tháng 12 năm 1914.

Mẩu quảng cáo tuyển người: có thật không?

Trên mạng hay lan truyền một mẩu quảng cáo, đại ý: cần người cho chuyến đi hiểm nguy, lương thấp, lạnh buốt, nhiều tháng trong bóng tối, khó trở về an toàn, nếu thành công sẽ được vinh danh. Chưa ai tìm thấy bản báo gốc in mẩu này, và các nhà nghiên cứu đã lục báo chí thời đó mà không có kết quả. Nên coi đây là giai thoại. Điều có thật là Shackleton nhận hàng nghìn lá đơn xin đi theo, và ông chọn người theo cảm nhận cá nhân nhiều hơn theo bằng cấp.

Mốc thời gian: từ kẹt băng tới chìm tàu

1. Tháng 1 năm 1915: Endurance bị băng vây chặt ở biển Weddell, chỉ còn khoảng một ngày đi tàu là tới bờ lục địa. Từ đây tàu trôi theo băng.
2. Mùa đông 1915: thủy thủ đoàn sống trên tàu như một trạm nổi, nuôi chó trong những "cũi chó" bằng tuyết trên mặt băng, tập chó kéo xe, đá bóng trên băng.
3. 27 tháng 10 năm 1915: áp lực băng làm thân tàu vỡ, nước tràn vào. Shackleton ra lệnh bỏ tàu. Mỗi người chỉ được mang theo khoảng một kg đồ cá nhân.
4. 21 tháng 11 năm 1915: Endurance chìm hẳn xuống biển.
5. Cuối năm 1915 đầu năm 1916: đoàn cắm trại trên tảng băng trôi, lần lượt ở "Trại Đại dương" rồi "Trại Kiên nhẫn", chờ băng đưa mình về phía bắc.

Nhiếp ảnh gia Frank Hurley chụp lại gần như toàn bộ quãng thời gian này. Khi bỏ tàu, ông phải chọn trong hàng trăm tấm kính âm bản, giữ lại khoảng một trăm hai chục tấm và đập vỡ phần còn lại để khỏi tiếc mà quay lại lấy. Những bức ảnh con tàu nghiêng giữa băng, cột buồm phủ sương giá ngày nay là hình ảnh biểu tượng của thám hiểm vùng cực.

Ba chiếc xuồng tới đảo Voi

Ngày 9 tháng 4 năm 1916, tảng băng dưới trại vỡ. Hai mươi tám người lên ba chiếc xuồng cứu sinh đã kéo theo từ tàu: James Caird, Dudley Docker và Stancomb Wills. Sau bảy ngày chèo và giương buồm giữa biển băng, ướt sũng, khát vì không có nước ngọt, họ cập đảo Voi (Elephant Island) ngày 15 tháng 4. Đó là lần đầu tiên sau 497 ngày họ đặt chân lên đất liền.

Nhưng đảo Voi là chỗ không ai tìm tới. Nó nằm ngoài mọi tuyến tàu, gió bão gần như quanh năm. Ở lại chờ là chết dần. Shackleton quyết định đem một chiếc xuồng đi tìm cứu viện.

Chuyến đi xuồng của James Caird

Ngày 24 tháng 4 năm 1916, sáu người rời đảo Voi trên chiếc James Caird dài chừng 7 mét: Shackleton, thuyền trưởng Frank Worsley, Tom Crean, thợ mộc Harry McNish, John Vincent và Timothy McCarthy. McNish đã nâng mạn xuồng và che boong bằng vải bạt căng trên khung gỗ ghép từ những thùng hàng.

Đích đến là đảo Nam Georgia, cách khoảng 1.300 km qua vùng biển phía nam đại dương, nơi gió tây thổi không có gì chắn. Worsley chỉ đo được độ cao mặt trời bằng kính lục phân vài lần trong cả chuyến, mỗi lần phải có người giữ ông đứng vững trên con xuồng chao đảo. Băng đóng trên thân xuồng phải đập liên tục để xuồng khỏi chìm vì nặng. Sau khoảng 16 ngày, ngày 10 tháng 5, họ cập vịnh King Haakon ở bờ nam Nam Georgia. Đây được coi là một trong những kỳ tích hàng hải bằng xuồng nhỏ lớn nhất từng được ghi lại.

Vượt ngang đảo Nam Georgia

Trạm săn cá voi lại nằm ở bờ bắc, và xuồng không còn đủ sức đi vòng. Shackleton, Worsley và Crean để ba người yếu nhất lại, rồi đi bộ băng qua dãy núi phủ băng ở giữa đảo, nơi trước đó chưa ai vượt qua. Họ chỉ có dây thừng, một chiếc rìu băng của thợ mộc, đinh vít đóng ngược vào đế giày để bám băng. Sau khoảng 36 giờ đi gần như không nghỉ, ngày 20 tháng 5 năm 1916, ba người râu tóc bết, quần áo rách tới trạm Stromness. Người quản lý trạm từng tiếp họ hai năm trước mà không nhận ra.

Cứu 22 người trên đảo Voi

Hai mươi hai người ở lại đảo Voi dưới sự chỉ huy của Frank Wild. Họ úp hai chiếc xuồng còn lại làm mái, sống bằng thịt hải cẩu và chim cánh cụt, đốt mỡ hải cẩu để sưởi. Mỗi sáng Wild đều cho thu dọn đồ như thể hôm đó tàu cứu sẽ tới.

Shackleton thử ba lần với ba con tàu khác nhau nhưng đều bị băng chặn. Lần thứ tư, trên tàu kéo Yelcho của Hải quân Chile do Luis Pardo chỉ huy, ông tới đảo Voi ngày 30 tháng 8 năm 1916. Ông đứng trên xuồng hỏi vọng vào bờ mọi người có ổn không, và nhận câu trả lời ai cũng còn sống. Không một người nào của nhánh Endurance chết.

Nhánh biển Ross không may mắn như vậy

Câu chuyện thường kể "không mất một người nào" chỉ đúng với nhánh Endurance. Nhánh biển Ross vẫn đặt đủ các kho lương cho một đoàn sẽ không bao giờ tới, và ba người chết: Aeneas Mackintosh, Victor Hayward và Arnold Spencer-Smith. Nhắc đến Shackleton mà quên họ là kể thiếu.

Shackleton chỉ huy thế nào

Nhiều sách về lãnh đạo lấy Shackleton làm ví dụ. Bỏ qua phần tô vẽ, các nhật ký của thủy thủ đoàn cho thấy vài cách làm cụ thể:

• Giữ người hay bất mãn ở gần mình, cho ở chung lều, để mầm chia rẽ không lan.
• Giữ nhịp sinh hoạt đều: giờ ăn, giờ trực, giờ giải trí, kể cả khi không có việc gì để làm.
• Chia đều khẩu phần và đồ ấm. Có lần ông đưa đôi găng của mình cho Hurley rồi chịu cóng tay.
• Quyết nhanh khi tình thế đổi, như lúc bỏ tàu hay lúc chia đoàn đi cầu cứu.

Ông cũng có những quyết định khắc nghiệt: bắn chó khi hết thức ăn, bắn con mèo Mrs Chippy của thợ mộc McNish. McNish từng chống lệnh khi đang kéo xuồng trên băng và về sau không được Shackleton đề nghị nhận huân chương vùng cực, dù chính tay ông sửa chiếc xuồng cứu cả đoàn.

Góc nhìn hôm nay: xác tàu, mộ phần và sách

Ngày 5 tháng 3 năm 2022, đoàn khảo sát Endurance22 tìm thấy xác tàu ở độ sâu khoảng 3.000 mét dưới biển Weddell, cách vị trí Worsley ghi lại năm 1915 khoảng 6 km. Thân tàu còn nguyên hình, tên Endurance trên đuôi đọc rõ, vì nước lạnh không có loài sâu đục gỗ. Xác tàu được bảo vệ như di tích lịch sử theo Hiệp ước Nam Cực, không được đụng vào.

Shackleton mất ngày 5 tháng 1 năm 1922 vì bệnh tim, trên tàu Quest đang neo ở Grytviken, đầu một chuyến đi mới. Theo ý của vợ, ông được chôn ở nghĩa trang nhỏ của trạm Grytviken. Chiếc James Caird hiện ở trường Dulwich College tại London, nơi Shackleton từng học.

Muốn đọc kỹ, có thể bắt đầu với South (1919) của chính Shackleton và Endurance: Shackleton's Incredible Voyage (1959) của Alfred Lansing, cuốn kể lại dựa trên phỏng vấn những người còn sống và nhật ký của họ. Ảnh của Frank Hurley được Viện Nghiên cứu Vùng cực Scott và Hội Địa lý Hoàng gia Anh lưu giữ, nhiều tấm đã số hóa.