Sahara là sa mạc nóng lớn nhất thế giới, rộng khoảng 9 triệu km², trải ngang Bắc Phi từ Đại Tây Dương tới Biển Đỏ, qua hơn mười quốc gia. Phần lớn Sahara không phải đồi cát mà là cao nguyên đá và đồng bằng sỏi; biển cát chỉ chiếm khoảng một phần tư. Suốt hơn một nghìn năm, người ta vượt nó bằng những đoàn lạc đà đi từ giếng này sang giếng khác, chở muối xuống phía nam và vàng lên phía bắc.
Sahara rộng và đa dạng thế nào
Tên Sahara bắt nguồn từ tiếng Ả Rập, có nghĩa gần với "sa mạc" hay "vùng hoang màu nâu nhạt". Người địa phương phân biệt nhiều loại địa hình mà người ngoài gộp chung là "sa mạc":
| Tên gọi | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Erg | Biển cát, đồi cát nối nhau | Grand Erg Oriental (Algeria, Tunisia), Erg Chebbi (Maroc) |
| Hamada | Cao nguyên đá trơ, gió thổi sạch cát | Hamada du Draa giữa Maroc và Algeria |
| Reg (serir) | Đồng bằng sỏi đá phẳng | Phần lớn sa mạc ở Libya |
| Núi | Khối núi lửa và đá cổ | Tibesti (Tchad) với đỉnh Emi Koussi cao 3.415 m, Hoggar (Algeria) |
| Ốc đảo | Nơi có nước ngầm lên gần mặt đất | Siwa (Ai Cập), các ốc đảo vùng Fezzan (Libya) |
Lượng mưa ở phần lõi Sahara thường dưới 25 mm mỗi năm, có nơi nhiều năm liền không mưa. Ban ngày mùa hè có thể trên 45°C, nhưng đêm lại lạnh nhanh vì không khí khô không giữ nhiệt; mùa đông ở vùng cao có thể có sương giá, thậm chí tuyết. Một kỷ lục 58°C ở El Aziziya (Libya) năm 1922 từng được ghi trong sách giáo khoa suốt 90 năm, nhưng năm 2012 Tổ chức Khí tượng Thế giới hủy bỏ vì sai sót đo đạc.
Sahara từng xanh
Khoảng 11.000 đến 5.000 năm trước, trong giai đoạn mà các nhà khoa học gọi là Thời kỳ ẩm châu Phi, Sahara có hồ lớn, đồng cỏ, hà mã, cá sấu và voi. Hồ Mega-Chad khi đó rộng hơn nhiều so với hồ Tchad ngày nay. Nguyên nhân chính là những thay đổi nhỏ trong quỹ đạo Trái Đất làm gió mùa châu Phi đẩy mưa lên xa hơn về phía bắc.
Bằng chứng rõ nhất là tranh đá. Ở Tassili n'Ajjer (Algeria), di sản thế giới UNESCO từ năm 1982, hàng nghìn bức tranh khắc và vẽ trên đá cho thấy hươu cao cổ, đàn gia súc, người bơi lội và chăn bò. Những hình lạc đà chỉ xuất hiện ở lớp tranh muộn nhất, khi sa mạc đã khô hẳn. Đọc các lớp tranh theo thứ tự là đọc được lịch sử khí hậu của cả vùng.
Đường buôn xuyên Sahara: vàng, muối và sách
Lạc đà được dùng rộng rãi ở Sahara từ khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên, và từ đó việc buôn bán xuyên sa mạc mới phát triển mạnh. Tới khoảng thế kỷ 8 trở đi, khi các thương nhân Hồi giáo từ Bắc Phi tổ chức các đoàn buôn đều đặn, Sahara trở thành một mạng lưới thương lộ.
- Vàng từ các mỏ ở thượng lưu sông Sénégal và Niger đi lên phía bắc, tới các thành phố Địa Trung Hải và cả châu Âu.
- Muối mỏ từ Taghaza, rồi Taoudenni (Mali), đi xuống phía nam, nơi muối hiếm và cần cho người lẫn gia súc vùng nhiệt đới.
- Sách, đồ vải, đồ đồng, nô lệ cũng đi theo các tuyến này. Phần buôn người là một mặt đen tối của thương lộ, kéo dài nhiều thế kỷ.
Các đế chế Ghana, Mali và Songhai giàu lên nhờ kiểm soát đầu nam của tuyến đường. Năm 1324, vua Mansa Musa của Mali đi hành hương qua Cairo, mang theo nhiều vàng tới mức các sử gia Ả Rập như al-Umari ghi rằng giá vàng ở Cairo bị kéo xuống trong nhiều năm. Timbuktu thành trung tâm buôn bán và học thuật, với các thư viện bản thảo còn lưu tới hôm nay. Chinguetti ở Mauritania cũng nổi tiếng vì các thư viện gia đình giữ sách cổ.
Đoàn muối azalai
Các đoàn lạc đà chở muối từ Taoudenni về Timbuktu, gọi là azalai, từng có lúc lên tới hàng nghìn con. Những tấm muối được cắt thành phiến lớn, buộc hai bên lưng lạc đà. Hình thức này vẫn còn tồn tại ở quy mô nhỏ hơn nhiều, dù xe tải đã thay phần lớn.
Vượt biển cát: người ta tìm đường bằng gì
Không có bản đồ giấy, người dẫn đường của đoàn buôn dựa vào nhiều thứ cùng lúc:
- Sao: ban đêm đi theo các chòm sao quen thuộc, nhiều đoàn chọn đi đêm để tránh nắng.
- Hình đồi cát: gió thịnh hành tạo đồi cát có hướng ổn định; sườn thoải và sườn dốc cho biết phương hướng.
- Mùi và màu đất: người dẫn đường giỏi được kể là có thể nhận ra vùng mình đang đi qua bằng cách ngửi hay nếm cát, dù chuyện này có phần được thêu dệt.
- Trí nhớ về giếng: mỗi giếng là một mốc sống còn. Đoàn đi lệch giếng một ngày là có thể chết khát cả đoàn.
Rủi ro lớn nhất không phải cát lún như phim ảnh hay tả, mà là bão cát làm mất phương hướng, giếng cạn bất ngờ, và nhiệt độ. Gió harmattan khô thổi từ Sahara xuống Tây Phi vào mùa đông, mang bụi đi hàng nghìn km.
Người Tuareg: những người ở lại giữa sa mạc
Người Tuareg, tự gọi là Kel Tamasheq, là dân du mục gốc Berber sống ở trung và nam Sahara, trên lãnh thổ Algeria, Libya, Niger, Mali và Burkina Faso. Họ từng kiểm soát nhiều tuyến buôn và giếng nước. Đàn ông Tuareg trưởng thành quấn khăn che mặt, gọi là tagelmust; loại khăn nhuộm chàm xưa phai màu lên da khiến người ngoài gọi họ là "người xanh". Họ có chữ viết riêng là Tifinagh, một trong số ít hệ chữ cổ của châu Phi còn được dùng.
Người châu Âu và Timbuktu
Với châu Âu thế kỷ 18–19, Timbuktu là thành phố huyền thoại. Alexander Gordon Laing, người Scotland, tới đó năm 1826 nhưng bị giết trên đường rời đi. René Caillié, người Pháp, tới năm 1828 trong vai một người Hồi giáo và là người châu Âu đầu tiên tới Timbuktu rồi trở về kể lại, sau khi vượt Sahara về Maroc cùng một đoàn buôn. Ông thất vọng vì thành phố khi đó đã nghèo hơn nhiều so với lời đồn. Nhà thám hiểm người Đức Heinrich Barth những năm 1850 để lại một trong những ghi chép chi tiết và đáng tin nhất về vùng này.
Góc nhìn hôm nay
Sahara ngày nay vẫn là nơi thử thách. Cuộc chạy Marathon des Sables ở miền nam Maroc, tổ chức từ năm 1986, đưa người chạy qua khoảng 250 km trong nhiều chặng, tự mang đồ ăn và trang bị trên lưng. Các tour du lịch đi lạc đà ngủ đêm ở Erg Chebbi hay vùng Merzouga phổ biến hơn với người thường.
Nếu muốn đi, vài điều căn bản: chọn mùa mát, thường từ tháng 10 tới tháng 4; uống nước đều chứ đừng đợi khát; che kín đầu và cổ bằng khăn sáng màu như người bản địa; và luôn đi theo người dẫn đường địa phương có giấy phép. Nhiều vùng của Sahara hiện có cảnh báo an ninh, cần xem khuyến cáo đi lại của nước mình trước khi lên kế hoạch.
Để đọc thêm: các bản dịch nhật ký của René Caillié và Heinrich Barth, sách về tranh đá Tassili, và tài liệu về các bản thảo Timbuktu do UNESCO giới thiệu. Bài học Sahara để lại là: biển cát không giết người vì nó rộng, mà vì người ta không biết giếng ở đâu. Hiểu biết về nguồn nước quan trọng hơn sức đi.
Câu hỏi thường gặp
Sa mạc Sahara rộng bao nhiêu?
Sahara rộng khoảng 9 triệu km², gần bằng diện tích nước Mỹ hoặc Trung Quốc. Nó trải từ bờ Đại Tây Dương tới Biển Đỏ, nằm trên lãnh thổ của hơn mười quốc gia Bắc Phi.
Sahara có phải toàn cát không?
Không. Biển cát (erg) chỉ chiếm khoảng một phần tư Sahara. Phần còn lại là cao nguyên đá (hamada), đồng bằng sỏi (reg), các khối núi như Tibesti và Hoggar, cùng những ốc đảo rải rác.
Vì sao Sahara từng xanh?
Khoảng 11.000 đến 5.000 năm trước, thay đổi nhỏ trong quỹ đạo Trái Đất làm gió mùa châu Phi mang mưa lên xa về phía bắc. Sahara khi đó có hồ, đồng cỏ và nhiều loài thú lớn, như tranh đá ở Tassili n'Ajjer còn ghi lại.
Đoàn buôn vượt Sahara chở gì?
Hàng chính là vàng từ Tây Phi đi lên phía bắc và muối mỏ từ Taghaza, Taoudenni đi xuống phía nam. Ngoài ra còn vải, đồ đồng, sách và cả nô lệ. Tuyến buôn này làm giàu cho các đế chế Ghana, Mali và Songhai.
Nhiệt độ cao nhất ở Sahara là bao nhiêu?
Ban ngày mùa hè ở Sahara thường trên 45°C. Con số 58°C ở El Aziziya năm 1922 từng được coi là kỷ lục thế giới, nhưng đã bị Tổ chức Khí tượng Thế giới hủy bỏ năm 2012 vì sai sót trong cách đo.