Ai là người đầu tiên tới Bắc Cực đến nay vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn. Frederick Cook nói mình tới đó ngày 21 tháng 4 năm 1908, Robert Peary nói mình tới ngày 6 tháng 4 năm 1909, nhưng cả hai đều không đưa ra được bằng chứng thuyết phục. Những lần tới Bắc Cực không ai cãi được chỉ đến muộn hơn nhiều: bay qua bằng khí cầu năm 1926, đặt chân lên bằng máy bay năm 1948, tới bằng xe trượt máy năm 1968 và bằng xe chó năm 1969.
Vì sao Bắc Cực khó chứng minh hơn Nam Cực
Nam Cực nằm trên một lục địa. Ai tới đó có thể để lại lều, cờ, thư, và người tới sau tìm thấy, như Scott đã thấy lều của Amundsen. Bắc Cực thì khác: dưới chân là biển băng trôi trên Bắc Băng Dương sâu hơn bốn nghìn mét. Băng trôi liên tục, một lá cờ cắm hôm nay sẽ ở chỗ khác sau vài ngày. Không có gì để người tới sau kiểm chứng.
Bằng chứng duy nhất vì vậy là sổ ghi đo đạc thiên văn: độ cao mặt trời đo bằng kính lục phân, giờ đo bằng đồng hồ, kèm tính toán. Một nhà thám hiểm muốn được tin phải có số đo đều đặn, có người thứ hai biết đo đạc làm chứng, và tốc độ di chuyển hợp lý so với địa hình. Ở hai vụ năm 1908 và 1909, đây chính là chỗ yếu.
Những người đến gần trước đó
Trước Cook và Peary, nhiều đoàn đã thử và dừng lại ở các vĩ độ khác nhau:
- Fridtjof Nansen (Na Uy) cho tàu Fram cố ý đóng băng và trôi theo dòng băng từ 1893. Năm 1895 ông cùng Hjalmar Johansen rời tàu đi bộ với chó, lên tới khoảng 86°14′ Bắc rồi quay về, sống qua một mùa đông trong hầm đá trên quần đảo Franz Josef.
- Đoàn của Công tước Abruzzi (Italia): năm 1900, nhóm do Umberto Cagni dẫn lên tới khoảng 86°34′ Bắc, vượt kỷ lục của Nansen.
- Peary năm 1906 công bố tới 87°06′ Bắc, con số mà một số nhà nghiên cứu sau này cũng nghi ngờ.
Frederick Cook: tuyên bố trước, sụp đổ trước
Cook là bác sĩ, từng đi cùng Amundsen trên tàu Belgica ở Nam Cực (1897–1899) và được Amundsen quý trọng. Ông rời Greenland đầu năm 1908 với hai người Inuit là Ahwelah và Etukishook, rồi biến mất hơn một năm. Tháng 9 năm 1909, ông xuất hiện ở Copenhagen, tuyên bố đã tới cực ngày 21 tháng 4 năm 1908 và được đón như người hùng.
Chỉ vài ngày sau, Peary đánh điện từ Labrador nói chính mình mới là người tới cực, và Cook nói dối. Một cuộc chiến trên báo chí bùng lên. Cook nói phần lớn sổ ghi gốc của ông để lại ở Greenland và không mang về được. Tài liệu ông nộp cho Đại học Copenhagen bị hội đồng kết luận là không đủ để chứng minh. Hai người Inuit đi cùng, theo lời kể do đoàn Peary thu thập, nói họ không đi xa khỏi tầm nhìn đất liền, nhưng lời kể này qua trung gian của phe đối thủ nên cũng phải đọc thận trọng.
Điều làm Cook mất uy tín nặng nhất là chuyện khác: tuyên bố năm 1906 rằng ông lên đỉnh McKinley (nay là Denali) ở Alaska. Bức ảnh "trên đỉnh" của ông về sau được xác định chụp trên một mỏm núi thấp hơn nhiều, cách đỉnh thật hàng chục km. Người đã bịa một lần thì khó được tin lần sau.
Robert Peary: được công nhận, nhưng không vững
Peary là sĩ quan Hải quân Mỹ, dành hơn hai mươi năm cho các chuyến đi Bắc Cực, được Hội Địa lý Quốc gia Mỹ tài trợ và ủng hộ. Năm 1909, ông dùng hệ thống nhiều nhóm hỗ trợ, lần lượt quay về, để nhóm cuối còn sức.
Ngày 1 tháng 4, ở khoảng 87°47′ Bắc, ông cho thuyền trưởng Bob Bartlett, người duy nhất ngoài ông trong đoàn có khả năng đo đạc hàng hải, quay về. Nhóm cuối cùng gồm Peary, người trợ lý lâu năm Matthew Henson và bốn người Inuit: Ootah, Egingwah, Seegloo và Ooqueah. Theo Peary, họ tới cực ngày 6 tháng 4 năm 1909.
Các điểm bị nghi ngờ
- Tốc độ: sau khi Bartlett quay về, quãng đường mỗi ngày Peary ghi tăng vọt lên gấp đôi hoặc hơn so với những ngày trước, trên cùng loại băng gồ ghề và có kênh nước.
- Không người làm chứng biết đo đạc: Henson và bốn người Inuit giỏi đi băng nhưng không đo được vị trí bằng thiên văn.
- Sổ nhật ký: những ngày quanh lúc tới cực có trang để trống, và ghi chú "cực, cuối cùng thì cũng tới" nằm trên một tờ rời.
- Hướng đi: số đo kinh độ dọc đường rất ít, khó kiểm tra ông có giữ đúng hướng bắc hay bị băng trôi đẩy lệch.
Năm 1911, Quốc hội Mỹ công nhận thành tích của Peary sau những phiên điều trần gay gắt. Năm 1989, một báo cáo do Quỹ Hàng hải (Navigation Foundation) thực hiện theo đặt hàng của Hội Địa lý Quốc gia Mỹ kết luận Peary đã tới gần cực trong phạm vi vài km. Cùng năm, nhà thám hiểm Wally Herbert, sau khi được đọc sổ ghi gốc, viết cuốn The Noose of Laurels và cho rằng Peary có lẽ còn cách cực một quãng đáng kể. Hai kết luận ngược nhau đến nay vẫn chưa ai bác bỏ hẳn được.
Matthew Henson: người bị lịch sử bỏ quên
Dù Peary có tới cực hay không, người đi cùng ông tới điểm xa nhất là Matthew Henson, một người Mỹ gốc Phi, và bốn người Inuit. Henson nói được tiếng Inuit, dựng xe trượt, điều khiển chó giỏi hơn hầu hết đoàn viên. Theo một số lời kể, ông đi trước mở đường và có thể đã tới điểm dừng cuối cùng trước Peary một quãng.
Trong nhiều thập kỷ, Henson gần như không được nhắc tới, làm thư ký hải quan ở New York. Mãi tới năm 1988, hài cốt ông mới được cải táng tại Nghĩa trang Quốc gia Arlington, cạnh mộ Peary. Bốn người Inuit thì hầu như chỉ còn lại tên trong sách.
Những lần tới Bắc Cực không còn tranh cãi
| Năm | Ai | Cách thức | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1926 | Richard Byrd và Floyd Bennett (Mỹ) | Máy bay | Tuyên bố bay qua cực ngày 9/5; bị nghi ngờ mạnh, nhất là sau khi nhật ký bay của Byrd được công bố năm 1996 |
| 1926 | Amundsen, Lincoln Ellsworth, Umberto Nobile | Khí cầu Norge | Bay qua cực ngày 12/5; thường được coi là lần đầu tiên chắc chắn nhìn thấy Bắc Cực |
| 1948 | Đoàn khoa học Liên Xô | Máy bay hạ cánh trên băng | Ngày 23/4; nhiều nhà sử học coi là những người đầu tiên chắc chắn đứng tại cực |
| 1968 | Ralph Plaisted (Mỹ) | Xe trượt tuyết có động cơ | Ngày 19/4; vị trí được máy bay kiểm chứng độc lập |
| 1969 | Wally Herbert (Anh) và ba đồng đội | Đi bộ với chó kéo xe | Ngày 6/4; lần đầu chắc chắn tới cực trên mặt băng không dùng động cơ, rồi đi tiếp vượt cả Bắc Băng Dương |
Nghịch lý là chính Amundsen, người đổi hướng sang Nam Cực vì tưởng Bắc Cực đã có chủ, lại nằm trong nhóm đầu tiên chắc chắn thấy cả hai cực.
Góc nhìn hôm nay: đọc tranh cãi cho đúng
Bài học lớn của vụ Cook–Peary nằm ở cách chứng minh. Một tuyên bố phi thường cần bằng chứng mà người khác kiểm tra được: số đo gốc, người làm chứng độc lập, dữ liệu nhất quán. Thiếu những thứ đó, uy tín của người tuyên bố hay sự ủng hộ của một tổ chức lớn cũng không thay được.
Ngày nay Bắc Cực còn khó đi bộ hơn trước. Băng biển mỏng đi và vỡ nhiều hơn, mùa có thể đi ngắn lại, những chuyến đi bộ không hỗ trợ từ đất liền tới cực trở nên hiếm. Mỗi mùa xuân, một trại băng tạm thời do Nga vận hành (Barneo) từng là nơi máy bay chở khách du lịch và nhà nghiên cứu tới gần cực, nhưng hoạt động này không còn đều đặn. Tàu phá băng chở khách tham quan vẫn tới cực vào mùa hè.
Để tìm hiểu thêm: cuốn The Noose of Laurels của Wally Herbert; tự truyện A Negro Explorer at the North Pole (1912) của Matthew Henson; và Bảo tàng Fram ở Oslo, nơi kể chi tiết chuyến trôi băng của Nansen.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên tới Bắc Cực?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Frederick Cook (1908) và Robert Peary (1909) đều tuyên bố đã tới, nhưng bằng chứng của cả hai bị nghi ngờ. Lần đầu tiên chắc chắn nhìn thấy cực là chuyến bay khí cầu Norge năm 1926, còn lần đầu chắc chắn đứng tại cực là đoàn khoa học Liên Xô hạ cánh bằng máy bay năm 1948.
Vì sao Peary bị nghi ngờ?
Sau khi người cuối cùng biết đo đạc quay về, quãng đường mỗi ngày Peary ghi tăng vọt bất thường. Không ai trong nhóm cuối kiểm chứng được vị trí, và nhật ký có trang trống quanh những ngày quan trọng. Các phân tích về sau đưa ra kết luận trái ngược nhau.
Matthew Henson là ai?
Matthew Henson là người Mỹ gốc Phi, trợ lý của Peary qua nhiều chuyến Bắc Cực và là người đi cùng ông tới điểm xa nhất năm 1909. Ông nói tiếng Inuit và giỏi đi băng. Henson chỉ được ghi nhận rộng rãi muộn, và năm 1988 được cải táng tại Nghĩa trang Quốc gia Arlington.
Bắc Cực khác Nam Cực thế nào?
Bắc Cực là vùng biển phủ băng trôi trên Bắc Băng Dương, không có đất liền bên dưới. Nam Cực nằm trên một lục địa phủ lớp băng dày hàng km. Vì băng trôi nên ở Bắc Cực không thể để lại dấu mốc cố định cho người sau kiểm tra.
Ai là người đầu tiên đi bộ tới Bắc Cực mà không bị tranh cãi?
Đoàn của Wally Herbert, người Anh, tới cực ngày 6 tháng 4 năm 1969 bằng xe chó kéo, không dùng động cơ. Trước đó một năm, Ralph Plaisted tới bằng xe trượt có động cơ và được máy bay kiểm chứng vị trí.