Bảy đỉnh núi cao nhất bảy châu lục: danh sách, độ cao và độ khó

Bảy đỉnh núi cao nhất bảy châu lục (Seven Summits) gồm Everest (châu Á), Aconcagua (Nam Mỹ), Denali (Bắc Mỹ), Kilimanjaro (châu Phi), Elbrus (châu Âu), Vinson (châu Nam Cực) và một đỉnh đại diện châu Đại Dương — Kosciuszko ở Úc hoặc Puncak Jaya (Carstensz) ở Indonesia, tuỳ danh sách. Người đầu tiên hoàn thành bộ bảy đỉnh là doanh nhân Mỹ Dick Bass, năm 1985. Hai danh sách khác nhau chỉ ở đỉnh thứ bảy, và sự khác nhau ấy có lý do.

Bảng bảy đỉnh: độ cao, vị trí, độ khó

Một số độ cao đã được đo lại trong những năm gần đây. Ví dụ Denali được Cục Địa chất Hoa Kỳ đo lại năm 2015 và hạ từ 20.320 feet xuống 20.310 feet (khoảng 6.190 m). Con số của Aconcagua và Vinson cũng có vài phiên bản chênh nhau vài mét tuỳ lần đo.

Hai danh sách: Bass và Messner

Khái niệm "bảy đỉnh" thành hình đầu thập niên 1980, khi Dick Bass, một doanh nhân Texas, cùng Frank Wells (sau này là một trong hai người điều hành hãng Walt Disney) đặt mục tiêu leo đỉnh cao nhất của mỗi châu. Bass lên đỉnh Everest ngày 30 tháng 4 năm 1985, ở tuổi 55, và hoàn thành bộ bảy đỉnh với Kosciuszko là đỉnh của châu Đại Dương. Câu chuyện được kể lại trong cuốn Seven Summits (1986).

Reinhold Messner, người leo núi Ý nổi tiếng, cho rằng nếu tính theo thềm lục địa Úc thì đỉnh cao nhất phải là Puncak Jaya ở đảo New Guinea, vì New Guinea nằm trên cùng thềm lục địa với Úc. Puncak Jaya cao hơn Kosciuszko hơn 2.600 m và đòi hỏi leo đá kỹ thuật thật sự. Năm 1986, nhà leo núi Canada Pat Morrow trở thành người đầu tiên hoàn thành danh sách có Carstensz.

Ngày nay, giới leo núi thường coi danh sách Messner là "chuẩn" hơn về độ khó, nhiều người làm cả hai để khỏi bị hỏi. Ngoài ra còn tranh luận nhỏ ở châu Âu: một số người cho rằng Mont Blanc (khoảng 4.806 m) mới là đỉnh cao nhất châu Âu nếu tính ranh giới Âu – Á theo dãy Kavkaz khác đi. Phần lớn danh sách hiện nay chọn Elbrus.

Từng đỉnh khó ở chỗ nào

Kilimanjaro: dễ nhất về kỹ thuật, dễ coi thường nhất

Kilimanjaro là núi lửa đứng riêng giữa đồng bằng Đông Phi. Người leo đi qua bốn, năm vùng khí hậu, từ rừng mưa dưới chân tới vùng sa mạc núi cao và băng gần đỉnh. Không cần dây hay rìu băng. Nhưng chính vì "chỉ là đi bộ", nhiều đoàn rút lịch xuống năm ngày, lên độ cao quá nhanh, và say độ cao là lý do hàng đầu khiến người ta không lên được đỉnh. Các tuyến dài hơn như Machame hay Lemosho, khoảng bảy, tám ngày, cho cơ thể nhiều thời gian thích nghi hơn.

Elbrus: gần gũi nhưng thời tiết bất ngờ

Elbrus có cáp treo và xe trượt tuyết chở người lên khá cao, nên đoạn phải tự đi không dài. Nhưng núi đứng trơ giữa dãy Kavkaz, bão đến rất nhanh, và nhiều tai nạn xảy ra khi người leo lạc hướng trên sườn tuyết rộng lúc mù trắng.

Aconcagua: đỉnh cao nhất ngoài châu Á

Aconcagua là đỉnh cao nhất thế giới nằm ngoài châu Á. Tuyến thường từ phía tây bắc không cần kỹ thuật leo băng nhiều, nhưng gió lạnh từ Thái Bình Dương, không khí khô và độ cao gần 7.000 m khiến tỷ lệ bỏ cuộc khá cao. Người leo phải mua giấy phép của tỉnh Mendoza và thường mất khoảng hai đến ba tuần.

Denali: tự làm mọi thứ

Denali nằm gần vòng Bắc Cực, nên dù thấp hơn Aconcagua, không khí ở đỉnh mỏng gần như núi cao hơn nhiều, và cái lạnh đáng sợ hơn. Ở đây không có phu khuân vác như Himalaya: mỗi người tự đeo ba lô và kéo một xe trượt chở đồ, lương thực cho hai, ba tuần. Máy bay nhỏ đáp xuống sông băng để thả người leo. Đây thường được coi là đỉnh khó nhất trong bộ bảy, chỉ sau Everest (và Carstensz về mặt leo đá).

Vinson: tiền và hậu cần

Vinson nằm sâu trong dãy Ellsworth ở Nam Cực. Leo kỹ thuật không quá khó, nhưng phải bay từ Nam Mỹ vào lục địa băng bằng máy bay lớn, rồi đổi sang máy bay nhỏ có càng trượt. Mọi rác thải, kể cả chất thải người, phải mang ra ngoài. Chi phí vì thế thuộc hàng cao nhất trong bộ bảy, chỉ sau Everest.

Carstensz: leo đá giữa rừng nhiệt đới

Puncak Jaya nằm ở vùng cao nguyên Papua, gần một khu mỏ lớn. Đỉnh là khối đá vôi, phải leo dây thật sự. Đường vào hoặc bay trực thăng, hoặc đi bộ nhiều ngày qua rừng mưa. Việc mở hay đóng đường vào phụ thuộc tình hình an ninh và giấy phép địa phương, nên lịch leo rất khó định trước.

Thứ tự leo hợp lý

Không có quy định chính thức, nhưng nhiều người leo theo hướng tăng dần độ khó để học kỹ năng trên đường đi:

1. Kilimanjaro — làm quen với độ cao gần 6.000 m mà không cần kỹ thuật.
2. Elbrus — tập đi tuyết, đeo đinh giày (crampon), dùng rìu băng.
3. Aconcagua — thử sức ở gần 7.000 m, học cách tự quản lý cơ thể trong nhiều tuần.
4. Vinson và Carstensz — mỗi nơi một kỹ năng riêng: sống ở lạnh cực độ và leo đá.
5. Denali — bài kiểm tra tự lập: kéo đồ, dựng trại trên tuyết, đi dây theo nhóm.
6. Everest — cuối cùng, khi đã quen với độ cao lớn và đi dây cố định.

Mùa leo cũng chi phối kế hoạch: Everest thường vào tháng 4–5, Denali tháng 5–7, Elbrus tháng 6–9, Aconcagua và Vinson vào mùa hè Nam bán cầu (khoảng tháng 12–2), còn Kilimanjaro leo được gần quanh năm, tránh các tháng mưa lớn.

Góc nhìn hôm nay: bảy đỉnh có còn ý nghĩa

Khi Bass hoàn thành năm 1985, bảy đỉnh là thành tựu hiếm. Ngày nay đã có hàng trăm người hoàn thành, và giới leo núi chuyên nghiệp thường đánh giá thấp mục tiêu này vì phần lớn các tuyến là tuyến thường, có hướng dẫn viên và dây cố định. Một số người nâng mục tiêu lên "Explorers Grand Slam": bảy đỉnh cộng thêm đi tới cả Bắc Cực và Nam Cực.

Nhưng với người bình thường, bảy đỉnh vẫn là một khung tốt để học. Mỗi đỉnh dạy một thứ: Kilimanjaro dạy kiên nhẫn với độ cao, Denali dạy tự lập, Vinson dạy sống ở lạnh, Everest dạy khiêm tốn trước giới hạn cơ thể. Điều đáng tránh là coi danh sách như một bảng tích điểm rồi leo vội.

Muốn bắt đầu, người Việt có thể tập trên các tuyến trekking trong nước như Fansipan, Bạch Mộc Lương Tử, rồi thử một đỉnh dưới 6.000 m ở nước ngoài trước khi tính đến những đỉnh cao hơn. Đọc thêm: cuốn Seven Summits của Dick Bass, Frank Wells và Rick Ridgeway; các bài viết của Reinhold Messner về cách ông lập danh sách thay thế.