Everest 1953: Hillary và Tenzing lên đỉnh núi cao nhất thế giới thế nào

Ngày 29 tháng 5 năm 1953, khoảng 11 giờ 30 sáng, Edmund Hillary (người New Zealand) và Tenzing Norgay (người Sherpa) trở thành hai người đầu tiên được ghi nhận đứng trên đỉnh Everest. Họ thuộc đoàn thám hiểm Anh do đại tá John Hunt chỉ huy, đi theo đường Đèo Nam và sống núi Đông Nam từ phía Nepal. Hai người ở trên đỉnh khoảng mười lăm phút rồi xuống.

Câu chuyện thường được kể gọn như vậy. Nhưng thành công năm 1953 là kết quả của ba mươi năm thất bại trước đó, của một kế hoạch hậu cần đồ sộ, và của một lần tấn công đỉnh hụt chỉ ba ngày trước khi Hillary và Tenzing lên tới nơi.

Ba mươi năm trước 1953: những lần thử không thành

Người Anh bắt đầu để ý tới Everest từ thế kỷ 19, khi Cục Đo đạc Ấn Độ xác định đây là ngọn núi cao nhất thế giới. Nhưng phải tới thập niên 1920, các đoàn leo núi mới thật sự tới chân núi. Khi ấy Nepal đóng cửa với người nước ngoài, nên mọi đoàn đều đi vòng qua Tây Tạng và leo từ phía bắc.

• 1921: đoàn trinh sát đầu tiên dò đường, tìm ra lối lên Đèo Bắc.
• 1922: đoàn thứ hai lần đầu dùng bình oxy, lên được quá 8.000 m. Một trận lở tuyết làm chết bảy phu khuân vác người Sherpa.
• 1924: George Mallory và Andrew Irvine mất tích trên sống núi phía bắc ngày 8 tháng 6. Thi thể Mallory được tìm thấy năm 1999; đến nay không ai chứng minh được hai người đã lên đỉnh hay chưa.
• Thập niên 1930: thêm nhiều đoàn Anh từ phía bắc, đều bị thời tiết và gió mùa chặn lại.
• 1950–1951: Nepal mở cửa. Người Anh trinh sát phía nam và tìm ra lối qua Thác băng Khumbu.
• 1952: đoàn Thuỵ Sĩ đi đường phía nam. Tenzing Norgay và Raymond Lambert lên tới khoảng 8.600 m rồi phải quay lại.

Chi tiết cuối rất quan trọng: Tenzing đã đi gần đỉnh Everest hơn bất kỳ ai trước năm 1953. Ông không phải người được "dắt theo" — ông là người có kinh nghiệm độ cao dày nhất trong đoàn.

Đoàn thám hiểm năm 1953 được tổ chức thế nào

Người Anh biết đây có thể là cơ hội cuối của họ: Pháp đã có giấy phép cho năm 1954, Thuỵ Sĩ cho năm 1955. John Hunt, một sĩ quan quân đội có kinh nghiệm leo núi ở Himalaya, được chọn làm trưởng đoàn thay cho Eric Shipton. Hunt tổ chức chuyến đi gần như một chiến dịch hậu cần: hàng tấn lương thực, lều, dây, thang nhôm và bình oxy được khuân bộ từ thung lũng Kathmandu lên vùng Khumbu. Ngoài khoảng mười người leo chính, đoàn có hai mươi người Sherpa leo cao và hơn ba trăm phu khuân vác cho chặng tiếp cận.

Tuyến leo chia thành các đoạn rõ rệt:

Một người ít được nhắc nhưng rất quan trọng là nhà sinh lý học Griffith Pugh. Từ các chuyến thử trước đó, ông khuyến nghị lưu lượng oxy cao hơn, uống nhiều nước hơn hẳn (người leo ở độ cao mất nước rất nhanh qua hơi thở) và cho đoàn nghỉ thích nghi hợp lý. Những điều nghe đơn giản ấy góp phần lớn vào việc đoàn 1953 còn đủ sức ở trên cao.

Lần tấn công đầu tiên: Bourdillon và Evans

Hunt chọn hai cặp tấn công. Cặp thứ nhất là Tom Bourdillon và Charles Evans, dùng bình oxy kiểu mạch kín — loại thiết bị thử nghiệm cho phép leo nhanh hơn nhưng dễ trục trặc. Ngày 26 tháng 5, hai người lên tới Đỉnh Nam, khoảng 8.750 m, tức chỉ còn chưa tới một trăm mét độ cao. Nhưng bình oxy của Evans gặp vấn đề, trời đã muộn, và họ tính rằng nếu đi tiếp thì không đủ oxy để quay về. Họ quay xuống.

Quyết định đó thường bị bỏ qua trong các bản kể ngắn, nhưng đó là một bài học thật về leo núi: lên đỉnh chỉ là một nửa, quay về an toàn mới là trọn vẹn. Bourdillon và Evans mang về thông tin quý về đoạn sống núi cuối cùng.

Ngày 29 tháng 5: Hillary và Tenzing lên đỉnh

Cặp thứ hai dùng bình oxy mạch hở, loại đáng tin cậy hơn. Ngày 28 tháng 5, nhóm hỗ trợ gồm George Lowe, Alfred Gregory và Ang Nyima giúp khuân đồ lên dựng một lều nhỏ ở khoảng 8.500 m trên sống núi Đông Nam. Đêm đó Hillary và Tenzing ngủ trong cái lều chênh vênh ấy, trong giá lạnh dưới không độ rất sâu.

Sáng 29, giày của Hillary đóng băng cứng, ông phải hơ trên bếp dầu khá lâu mới xỏ được chân. Hai người xuất phát khoảng 6 giờ 30, qua Đỉnh Nam, rồi gặp bậc đá dựng đứng cao chừng mười hai mét gần đỉnh. Hillary lách người vào khe giữa vách đá và một mái tuyết để trèo lên. Bậc đá ấy về sau được gọi là Bậc Hillary (Hillary Step). Từ đó, đường lên đỉnh chỉ còn là một sống tuyết thoai thoải.

Mười lăm phút trên đỉnh

Trên đỉnh, Hillary chụp tấm ảnh nổi tiếng: Tenzing giơ chiếc rìu băng có buộc mấy lá cờ nhỏ. Không có tấm ảnh nào chụp Hillary trên đỉnh — Tenzing chưa từng dùng máy ảnh, và Hillary cũng không đề nghị. Hillary chụp thêm mấy tấm nhìn xuống các hướng để làm bằng chứng địa hình. Tenzing đặt xuống tuyết ít bánh kẹo như một lễ vật theo tín ngưỡng Phật giáo; Hillary để lại một cây thánh giá nhỏ mà John Hunt nhờ ông mang lên.

Ai bước lên trước?

Suốt nhiều năm, báo chí hỏi đi hỏi lại câu này, và nó bị biến thành chuyện thể diện giữa các nước. Lúc đầu cả hai đều nói họ lên đỉnh "gần như cùng nhau". Trong tự truyện xuất bản năm 1955, Tenzing kể rằng Hillary đi trước vài bước. Điều đáng nhớ hơn là cả hai đều từ chối biến khoảnh khắc ấy thành cuộc tranh giành.

Tin về London đúng ngày đăng quang

Đoàn có một phóng viên đi cùng là James (sau này là Jan) Morris của tờ The Times. Để đối thủ không cướp tin, Morris gửi bức điện viết bằng mật mã đã thoả thuận trước, đi qua một trạm vô tuyến ở Nepal. Tin tới London đúng sáng 2 tháng 6 năm 1953 — ngày lễ đăng quang của Nữ hoàng Elizabeth II. Sự trùng hợp này khiến chuyến leo được đón như một món quà dâng lên lễ đăng quang, và phần nào lý giải vì sao nó được nhớ đến rầm rộ như vậy.

Hillary và John Hunt được phong tước hiệp sĩ. Tenzing nhận Huân chương George. Việc Tenzing không được phong tước như hai người kia đến nay vẫn bị nhiều người xem là thiếu công bằng, phản ánh cách nhìn thời thuộc địa với người bản địa.

Everest cao bao nhiêu và đường 1953 hôm nay ra sao

Năm 1953, độ cao được dùng phổ biến là 29.002 feet. Năm 1955, Ấn Độ đo lại và cho con số 8.848 m, dùng suốt nhiều thập kỷ. Tháng 12 năm 2020, Nepal và Trung Quốc cùng công bố độ cao mới: 8.848,86 m, tính cả lớp tuyết trên đỉnh.

Tuyến Hillary và Tenzing đi nay là tuyến thương mại đông nhất thế giới. Thác băng Khumbu vẫn là đoạn nguy hiểm, được một nhóm Sherpa chuyên trách bắc thang và dây mỗi mùa. Bậc Hillary thì đã đổi dạng: sau trận động đất năm 2015, nhiều người leo báo rằng khối đá lớn đã sụp, chỉ còn một dốc tuyết đá dễ hơn. Chuyện này từng có tranh luận, nhưng ảnh chụp các mùa sau cho thấy hình dạng bậc đá quả thật khác trước.

Góc nhìn hôm nay: điều còn lại sau 1953

Điều đáng mang về từ năm 1953 không phải là kỷ lục, mà là cách một đội làm việc. Đoàn có hàng trăm người, nhưng chỉ hai người đứng trên đỉnh — và cả hai đều nói rằng thành công thuộc về cả đoàn. Cặp Bourdillon và Evans dám quay đầu khi còn chưa tới một trăm mét. Pugh, người không lên đỉnh, đã góp phần quyết định bằng những lời khuyên về nước và oxy.

Cả hai nhân vật chính đều dùng danh tiếng để làm việc khác. Hillary lập Quỹ Himalaya (Himalayan Trust) năm 1960, xây trường học, trạm xá và đường băng Lukla cho vùng Khumbu; sân bay này nay mang tên Tenzing-Hillary. Tenzing tham gia đào tạo ở Viện Leo núi Himalaya tại Darjeeling, thành lập năm 1954, nơi nhiều thế hệ người leo núi Ấn Độ học nghề.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc:

• The Ascent of Everest của John Hunt (1953) — bản tường thuật chính thức của đoàn.
• High Adventure của Edmund Hillary (1955).
• Tự truyện của Tenzing Norgay viết cùng James Ramsey Ullman, Tiger of the Snows (1955).
• Phim tài liệu The Conquest of Everest (1953), dựng từ phim quay của chính đoàn.

Vườn quốc gia Sagarmatha, nơi có Everest, được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1979. Người đi bộ đến Trại Nền Everest ngày nay vẫn đi qua những làng Sherpa mà đoàn 1953 từng dừng chân, như Namche Bazaar và Tengboche.