Khoa học viễn tưởng đến với người đọc Việt Nam chủ yếu qua con đường dịch thuật: Jules Verne từ thời Pháp thuộc, văn học Xô viết ở miền Bắc sau 1954, rồi làn sóng sách dịch Âu – Mỹ, Nhật, Trung Quốc từ sau Đổi mới. Sáng tác viễn tưởng bằng tiếng Việt có, nhưng vẫn mỏng so với dòng sách dịch. Hiểu con đường này giúp người đọc biết vì sao có cuốn được dịch nhiều lần, có cuốn mãi chưa có bản tiếng Việt, và nên tìm sách ở đâu.
Trước hết: kỳ ảo khác viễn tưởng
Văn học Việt Nam không thiếu chuyện lạ. Lĩnh Nam chích quái chép truyền thuyết thời dựng nước, Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16) kể chuyện ma, thần, người lạc vào cõi khác. Nhưng đó là văn học kỳ ảo: điều kỳ lạ đến từ thần linh, phép thuật, số mệnh.
Khoa học viễn tưởng là thứ khác: điều kỳ lạ phải có một lời giải thích, dù tưởng tượng, bằng khoa học hay kỹ thuật. Thể loại này sinh ra ở châu Âu thế kỷ 19, gắn với cách mạng công nghiệp. Vì thế ở Việt Nam, nó đi vào cùng với chữ quốc ngữ, báo chí và sách in hiện đại, không mọc lên từ truyền thống văn chương cũ.
Về tên gọi, sách báo dùng cả "khoa học viễn tưởng" lẫn "khoa học giả tưởng". Hai cách gọi cùng chỉ một thể loại; "viễn tưởng" nhấn vào chuyện tương lai xa, "giả tưởng" nhấn vào việc giả định. Ngày nay "khoa học viễn tưởng" phổ biến hơn trong xuất bản chính thức.
Bốn chặng đường của sách viễn tưởng tiếng Việt
| Chặng | Nguồn chính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Nửa đầu thế kỷ 20 | Sách Pháp, nhất là Jules Verne | Người có học đọc thẳng tiếng Pháp; dần có những bản phỏng dịch, tóm lược bằng quốc ngữ |
| 1954–1975 | Miền Bắc: văn học Liên Xô, Đông Âu. Miền Nam: sách dịch từ tiếng Pháp, tiếng Anh | Hai thị trường tách biệt, hai danh mục khác nhau |
| 1975 – đầu thập niên 2000 | Văn học Xô viết, Verne, Wells; dần thêm sách phương Tây | Nhiều sách dịch qua ngôn ngữ trung gian, bản quyền chưa chặt |
| Từ giữa thập niên 2000 | Sách Âu – Mỹ, Nhật, Trung Quốc đương đại | Mua bản quyền chính thức, công ty sách tư nhân tham gia mạnh |
Jules Verne: cánh cửa đầu tiên
Verne là tác giả viễn tưởng được dịch sớm, nhiều và đều đặn nhất ở Việt Nam. Những tựa như Tám mươi ngày vòng quanh thế giới, Hai vạn dặm dưới đáy biển, Năm tuần trên khinh khí cầu, Cuộc du hành vào lòng đất, Những đứa con của thuyền trưởng Grant đã qua tay nhiều thế hệ dịch giả và nhà xuất bản khác nhau. Lý do dễ hiểu: Verne viết bằng tiếng Pháp — ngôn ngữ mà giới trí thức Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20 thông thạo — và sách của ông vốn được viết để giáo dục người trẻ, hợp với nhu cầu sách thiếu nhi.
Văn học viễn tưởng Xô viết ở miền Bắc
Sau 1954, sách dịch ở miền Bắc phần lớn đến từ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Trong số đó có những cuốn viễn tưởng mà nhiều thế hệ còn nhớ, tiêu biểu là truyện của Alexander Belyaev như Người cá (về một chàng trai được phẫu thuật để thở được dưới nước). Dòng viễn tưởng Xô viết thường lạc quan về khoa học, đề cao lao động tập thể và chinh phục thiên nhiên — khác với giọng hoài nghi của nhiều tác giả phương Tây cùng thời.
Song song, ở miền Nam trước 1975, thị trường sách dịch bình dân rất sôi động, chủ yếu là trinh thám, phiêu lưu, tình cảm; truyện viễn tưởng có mặt nhưng không phải dòng chủ đạo.
Mốc bản quyền 2004
Việt Nam tham gia Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật từ năm 2004. Đây là mốc thay đổi lớn: muốn in một cuốn sách nước ngoài còn trong thời hạn bảo hộ, nhà xuất bản phải mua bản quyền. Hệ quả là sách viễn tưởng kinh điển đã hết hạn bảo hộ như Verne, Wells, Mary Shelley vẫn được in đi in lại, còn các tác phẩm thế kỷ 20 phải chờ có đơn vị chịu bỏ tiền mua quyền.
Đó là lý do có những cuốn rất nổi tiếng trên thế giới mà bản tiếng Việt đến muộn hàng chục năm, hoặc in một lần rồi không tái bản khi hợp đồng hết hạn.
Ai đang in sách viễn tưởng
Ở Việt Nam, chỉ nhà xuất bản (đơn vị được cấp phép) mới đứng tên xuất bản. Các công ty sách tư nhân mua bản quyền, tổ chức dịch, biên tập, thiết kế, rồi liên kết với một nhà xuất bản để phát hành. Vì vậy trên bìa một cuốn sách dịch thường có hai tên: tên công ty sách và tên nhà xuất bản.
- NXB Kim Đồng, thành lập năm 1957, là nhà xuất bản chuyên cho thiếu nhi, giữ vai trò lớn trong việc đưa Verne và các truyện phiêu lưu khoa học đến tay trẻ em qua nhiều thế hệ.
- Các nhà xuất bản văn học và tổng hợp như NXB Văn học, NXB Trẻ, NXB Hội Nhà văn thường đứng tên cho các bản dịch tiểu thuyết dành cho người lớn.
- Các công ty sách tư nhân từ thập niên 2000 trở đi mạnh dạn mua bản quyền tác phẩm viễn tưởng hiện đại, kể cả những bộ dày nhiều tập như Xứ Cát hay Tam thể.
Thành công thương mại của Tam thể trên thế giới, nhất là sau giải Hugo năm 2015, đã kéo theo sự quan tâm rõ rệt đến viễn tưởng Trung Quốc ở Việt Nam, vốn dễ tiếp cận vì gần gũi văn hoá và tên riêng đọc theo âm Hán Việt.
Những cái khó của người dịch viễn tưởng
Dịch khoa học viễn tưởng khó hơn dịch tiểu thuyết thường ở mấy điểm:
- Từ mới do tác giả bịa ra. Herbert đặt ra "melange", "stillsuit"; Asimov đặt ra "robotics". Người dịch phải chọn: giữ nguyên, phiên âm, hay đặt từ tiếng Việt mới. Một lựa chọn tốt như "hương dược" cho "melange" có thể sống cùng cuốn sách nhiều năm.
- Thuật ngữ khoa học chính xác. Một chữ sai trong vật lý hay sinh học là người đọc chuyên môn bỏ sách ngay.
- Tên riêng. Tên Trung Quốc đọc theo âm Hán Việt (Lưu Từ Hân, Diệp Văn Khiết), tên phương Tây thường giữ nguyên dạng Latinh. Sách cũ từng phiên âm tên phương Tây theo kiểu Việt hoá, đọc lại thấy rất lạ.
- Dịch qua ngôn ngữ trung gian. Nhiều bản cũ dịch từ bản tiếng Nga hay tiếng Pháp của một tác phẩm tiếng Anh, mỗi lần qua tay lại sai lệch thêm.
Sáng tác viễn tưởng của người Việt
Người Việt có viết khoa học viễn tưởng: truyện ngắn đăng rải rác trên báo khoa học phổ thông, báo thiếu nhi, các tuyển tập và cuộc thi viết; và ngày càng nhiều trên các nền tảng đọc trực tuyến. Nhưng số tiểu thuyết viễn tưởng tiếng Việt in chính thức và được đọc rộng rãi vẫn ít, ít hơn hẳn trinh thám hay ngôn tình.
Có vài lý do thường được giới làm sách nhắc tới: thị trường nhỏ nên nhà xuất bản ngại rủi ro; người viết thiếu môi trường chuyên môn như tạp chí chuyên thể loại; và độc giả đã quen với các tác phẩm dịch được quảng bá mạnh. Đây là nhận định chung của người trong nghề, chưa có số liệu thống kê đầy đủ.
Ngược lại, có lợi thế chưa được khai thác: lịch sử, thần thoại, cảnh quan Việt Nam — đồng bằng, biển, núi rừng, thành phố đông đúc — là bối cảnh viễn tưởng còn mới với độc giả thế giới, như cách các nhà văn Trung Quốc đã đưa đời sống của họ vào Tam thể.
Góc nhìn hôm nay: tìm và đọc sách viễn tưởng ở đâu
- Thư viện: Thư viện Quốc gia Việt Nam (Hà Nội) và Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM lưu nhiều bản dịch cũ đã tuyệt bản, kể cả sách Xô viết.
- Phố sách: Đường sách Nguyễn Văn Bình (TP.HCM) và Phố sách Hà Nội trên phố 19 Tháng 12 có gian hàng của nhiều nhà xuất bản và công ty sách.
- Hội sách: dịp Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21 tháng 4 thường có hội sách lớn ở các thành phố.
- Sách cũ: các hiệu sách cũ là nơi tìm lại bản dịch Verne và viễn tưởng Xô viết in từ thập niên 1960–1990.
- Kiểm tra bản dịch trước khi mua: xem tên dịch giả, dịch từ ngôn ngữ nào, có ghi bản quyền không. Sách thiếu những thông tin này thường là bản in lậu, chất lượng không đảm bảo.
Với người mới, một lộ trình đơn giản: bắt đầu bằng Verne cho cảm giác phiêu lưu, sang Wells cho chiều sâu xã hội, rồi chọn một tác phẩm đương đại đã có bản dịch tốt như Tam thể hoặc Xứ Cát.
Câu hỏi thường gặp
Khoa học viễn tưởng và khoa học giả tưởng khác nhau không?
Hai cách gọi cùng chỉ một thể loại, dịch từ "science fiction". Sách báo Việt Nam dùng cả hai, hiện nay "khoa học viễn tưởng" phổ biến hơn trong xuất bản chính thức.
Tác giả viễn tưởng nào được dịch nhiều nhất ở Việt Nam?
Jules Verne là tác giả viễn tưởng được dịch sớm và nhiều nhất, với hàng loạt tựa như Tám mươi ngày vòng quanh thế giới và Hai vạn dặm dưới đáy biển. Sách của ông đã hết thời hạn bảo hộ nên được nhiều đơn vị tái bản.
Vì sao nhiều sách viễn tưởng nổi tiếng chưa có bản tiếng Việt?
Từ khi Việt Nam tham gia Công ước Berne năm 2004, in sách nước ngoài còn trong thời hạn bảo hộ phải mua bản quyền. Nếu không có đơn vị nào chịu đầu tư, cuốn sách sẽ chưa có bản dịch chính thức.
Người Việt có viết khoa học viễn tưởng không?
Có, chủ yếu là truyện ngắn trên báo, tuyển tập, cuộc thi và các nền tảng đọc trực tuyến. Tiểu thuyết viễn tưởng tiếng Việt in chính thức và được đọc rộng rãi thì còn ít so với sách dịch.
Văn học kỳ ảo Việt Nam có phải khoa học viễn tưởng không?
Không hẳn. Các tác phẩm như Truyền kỳ mạn lục hay Lĩnh Nam chích quái thuộc dòng kỳ ảo, nơi điều kỳ lạ đến từ thần linh và phép thuật. Khoa học viễn tưởng đòi hỏi điều kỳ lạ được giải thích bằng khoa học, dù là tưởng tượng.