Frankenstein: vì sao được gọi là tiểu thuyết viễn tưởng đầu tiên

Frankenstein, hay Prometheus thời hiện đại, là tiểu thuyết của Mary Shelley in lần đầu năm 1818, kể chuyện chàng sinh viên Victor Frankenstein dùng khoa học tạo ra một sinh vật sống rồi bỏ rơi nó. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đầu tiên, vì lần đầu tiên điều kỳ lạ trong truyện không đến từ phép thuật hay thần linh mà từ phòng thí nghiệm. Tác giả bắt đầu viết khi mới 18 tuổi.

Mùa hè không có mùa hè năm 1816

Tháng 4 năm 1815, núi lửa Tambora ở Indonesia phun trào, một trong những vụ phun trào lớn nhất lịch sử ghi chép. Tro bụi lan khắp tầng khí quyển, khiến năm 1816 ở châu Âu và Bắc Mỹ lạnh và mưa bất thường, được nhớ đến với tên "năm không có mùa hè".

Mùa hè ấy, Mary Godwin (chưa cưới, sau này là Mary Shelley) cùng nhà thơ Percy Bysshe Shelley và em kế Claire Clairmont đến hồ Geneva, Thụy Sĩ. Họ ở gần biệt thự Diodati, nơi nhà thơ Lord Byron đang thuê cùng bác sĩ riêng John Polidori. Mưa bão kéo dài, cả nhóm bị giam trong nhà, đọc truyện ma Đức cho nhau nghe. Byron đề nghị mỗi người tự viết một truyện ma.

Hai tác phẩm sống sót từ cuộc thi ấy đều đi vào lịch sử. Polidori viết Ma cà rồng (The Vampyre, 1819), truyện ma cà rồng hiện đại đầu tiên trong văn học Anh. Mary loay hoay nhiều ngày không có ý tưởng, cho đến một đêm, theo lời bà kể lại trong lời tựa năm 1831, bà nhìn thấy trong cơn mộng nửa tỉnh hình ảnh một người học trò quỳ bên cạnh thứ mình vừa ghép lại, và thứ ấy bắt đầu cử động. Truyện ngắn định viết dần thành một tiểu thuyết.

Cốt truyện: người tạo ra và kẻ bị bỏ rơi

Câu chuyện được kể qua những lá thư của Robert Walton, một nhà thám hiểm đang cố đi tới Bắc Cực. Giữa băng giá, tàu của anh vớt được một người đàn ông kiệt sức: Victor Frankenstein. Victor kể lại đời mình.

Anh là con nhà khá giả ở Geneva, mê các nhà giả kim thời Trung Cổ, rồi vào đại học ở Ingolstadt (Đức) học hoá học và giải phẫu. Bị ám ảnh bởi bí mật của sự sống, anh thu gom bộ phận từ nghĩa địa và lò mổ, làm việc ngày đêm, và một đêm tháng 11 thì thứ anh tạo ra mở mắt. Nhưng ngay khoảnh khắc thành công, Victor kinh tởm vẻ ngoài của nó và bỏ chạy.

Sinh vật — không bao giờ có tên — lang thang một mình, tự học nói, học đọc bằng cách nghe trộm một gia đình nghèo qua kẽ tường. Nó đọc Thiên đường đã mất của Milton và nhận ra mình như Adam không có Chúa, hay đúng hơn như quỷ Satan bị ruồng bỏ. Mỗi lần tìm đến con người, nó bị xua đuổi. Nỗi cô đơn biến thành hận thù. Nó giết em trai Victor, rồi đòi Victor tạo cho nó một người bạn đời. Victor đồng ý, rồi đổi ý và phá huỷ công trình. Từ đó là cuộc truy đuổi lẫn nhau tới tận Bắc Cực, nơi Walton gặp họ.

Khoa học thật đằng sau câu chuyện

Mary Shelley không mô tả chi tiết cách Victor làm sống lại sinh vật — bà cố ý để trống. Nhưng không khí khoa học thời đó hiện diện rõ trong truyện:

• Điện sinh học: cuối thế kỷ 18, Luigi Galvani ở Bologna cho thấy chân ếch chết co giật khi có dòng điện chạy qua. Hiện tượng được gọi là "galvanism".
• Thí nghiệm trên xác người: năm 1803 ở London, Giovanni Aldini, cháu của Galvani, cho dòng điện chạy qua thi thể một tử tù vừa bị treo cổ trước đám đông; nét mặt và tay chân của xác chết cử động, gây chấn động công chúng.
• Erasmus Darwin, ông nội của Charles Darwin, được nhắc tên trong lời tựa năm 1818 do Percy Shelley viết, như một người đã bàn về khả năng tạo sự sống.

Hình ảnh những tia sét và cỗ máy điện kêu rè rè mà ai cũng nhớ thực ra đến từ điện ảnh, không phải từ sách.

Vì sao gọi là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đầu tiên

Danh hiệu này được nhà văn và nhà phê bình Brian Aldiss phổ biến trong cuốn lịch sử thể loại Billion Year Spree (1973). Lập luận chính: Victor không triệu hồi quỷ hay dùng bùa phép; anh học hoá học, làm thí nghiệm, và kết quả là hệ quả của tri thức. Câu hỏi trung tâm của cuốn sách — nhà khoa học có trách nhiệm gì với thứ mình tạo ra — là câu hỏi mà khoa học viễn tưởng hỏi đi hỏi lại đến hôm nay.

Tuy vậy, danh hiệu "đầu tiên" vẫn còn tranh cãi, tuỳ cách định nghĩa thể loại. Có những ứng viên sớm hơn:

Cách nói an toàn: Frankenstein là tác phẩm sớm nhất mà phần lớn giới nghiên cứu đồng ý gọi là khoa học viễn tưởng hiện đại.

Những hiểu lầm phổ biến

Frankenstein là tên người tạo, không phải tên quái vật

Sinh vật trong sách không có tên; Mary Shelley gọi nó là "sinh vật", "quỷ", "kẻ khốn khổ". Việc gọi nó là "Frankenstein" bắt đầu từ các vở diễn và phim, và đến nay đã thành cách nói phổ thông. Nhiều người đọc cho rằng sự nhầm lẫn này lại hợp ý cuốn sách: kẻ thật sự đáng sợ là ai?

Sinh vật trong sách không ngu dốt

Hình ảnh gã khổng lồ đầu vuông, cổ gắn bu-lông, đi lóng ngóng và chỉ biết gầm gừ là thiết kế của hãng Universal cho phim năm 1931, do Boris Karloff đóng. Trong sách, sinh vật nói năng hùng hồn, đọc Milton, Plutarch và Goethe, và tranh luận với Victor ngang hàng.

Bản 1818 khác bản 1831

Mary Shelley sửa lại tác phẩm cho lần in năm 1831, thêm lời tựa kể chuyện mùa hè ở Geneva và đổi một số chi tiết, theo nhiều nhà nghiên cứu là làm cho Victor giống nạn nhân của định mệnh hơn. Các nhà nghiên cứu ngày nay thường khuyên đọc bản 1818 để thấy ý đồ ban đầu.

Người phụ nữ đứng sau cuốn sách

Mary Shelley sinh ngày 30 tháng 8 năm 1797 ở London. Mẹ bà là Mary Wollstonecraft, tác giả Biện hộ cho quyền của phụ nữ (1792), mất vài ngày sau khi sinh con. Cha là triết gia William Godwin. Bà bỏ nhà theo Percy Shelley năm 16 tuổi, mất đứa con đầu chỉ sau vài ngày, và về sau chỉ còn một người con trai sống tới tuổi trưởng thành. Nỗi ám ảnh về sinh và tử, về đứa con bị bỏ rơi trong Frankenstein thường được các nhà nghiên cứu đặt trong bối cảnh đời riêng ấy.

Bản in đầu năm 1818 không đề tên tác giả, và nhiều người đoán đó là sách của Percy Shelley. Tên Mary chỉ xuất hiện từ bản in năm 1823. Bà còn viết Người cuối cùng (The Last Man, 1826), về một đại dịch xoá sổ loài người — một trong những tiểu thuyết tận thế sớm nhất. Bà mất ngày 1 tháng 2 năm 1851.

Góc nhìn hôm nay

Câu hỏi Frankenstein đặt ra không cũ đi. Mỗi khi có một tiến bộ lớn trong sinh học — cấy ghép nội tạng, nhân bản vô tính, chỉnh sửa gen — báo chí lại nhắc đến cái tên này. Nhưng bài học của cuốn sách tinh tế hơn "đừng chơi trò Thượng đế". Victor không bị trừng phạt vì tạo ra sự sống; tai hoạ đến vì anh bỏ chạy khỏi trách nhiệm với thứ mình tạo ra. Sinh vật không sinh ra đã ác; nó thành ác vì bị chối bỏ.

Gợi ý để đọc:

• Sách không dài, chừng hai trăm trang. Đọc chậm phần lời kể của sinh vật ở giữa sách — đó là trái tim của tác phẩm.
• Đọc thêm về mùa hè 1816 và nhóm bạn ở hồ Geneva để hiểu bối cảnh lãng mạn Anh.
• Xem phim năm 1931 sau khi đọc, để thấy điện ảnh đã biến một sinh vật biết suy nghĩ thành quái vật câm lặng ra sao.

Ai đến Geneva có thể tìm biệt thự Diodati ở Cologny, bên bờ hồ — hiện là tư gia, chỉ ngắm từ ngoài được.