Dune (Xứ Cát) của Frank Herbert: sa mạc, sinh thái và quyền lực

Dune (Xứ Cát) là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của nhà văn Mỹ Frank Herbert, in năm 1965, kể về hành tinh sa mạc Arrakis — nơi duy nhất trong vũ trụ có "hương dược" quý giá — và cuộc tranh đoạt quyền lực quanh nó. Khác với phần lớn truyện viễn tưởng thời ấy say mê tàu vũ trụ và súng bắn tia, Dune đặt sinh thái, tôn giáo và chính trị vào trung tâm. Cuốn sách là tiểu thuyết đầu tiên đoạt giải Nebula và cũng giành giải Hugo, và thường được xếp vào hàng tiểu thuyết viễn tưởng bán chạy nhất mọi thời.

Frank Herbert và những đồi cát ở Oregon

Frank Herbert sinh ngày 8 tháng 10 năm 1920 ở Tacoma, bang Washington, và mất ngày 11 tháng 2 năm 1986. Ông làm báo nhiều năm, viết đủ thứ đề tài từ nông nghiệp đến chính trị địa phương. Năm 1957, ông đến vùng đồi cát gần thị trấn Florence, bang Oregon, để viết bài về một dự án của Bộ Nông nghiệp Mỹ: trồng cỏ để giữ cát không cho các đụn cát lấn vào đường sá và nhà cửa.

Bài báo không bao giờ hoàn thành, nhưng ý tưởng ở lại. Herbert bắt đầu nghĩ về cát như một thế lực sống, về con người có thể thay đổi cả một vùng đất nếu hiểu nó. Ông nghiên cứu sáu năm về sa mạc, tôn giáo, các phong trào cứu thế, lịch sử dầu mỏ Trung Đông, rồi mới viết. Bản thảo đăng nhiều kỳ trên tạp chí Analog từ 1963 đến 1965. Khi muốn in thành sách, nó bị nhiều nhà xuất bản từ chối vì quá dài và quá lạ. Cuối cùng, Chilton Books — một nhà in chủ yếu nổi tiếng với sách hướng dẫn sửa ô tô — nhận in năm 1965.

Thế giới của Dune trong vài dòng

Câu chuyện diễn ra trong một tương lai rất xa, hàng nghìn năm sau thời của chúng ta, trong một đế chế ngân hà theo kiểu phong kiến. Vài khái niệm cần biết trước khi đọc:

Cốt truyện mở đầu khi nhà Atreides nhận Arrakis — một món quà thực chất là cái bẫy. Nhà Harkonnen, với sự đồng loã của Hoàng đế, tấn công; công tước Leto chết, Paul và mẹ là Jessica chạy vào sa mạc, được người Fremen nhận nuôi. Paul học cách sống của họ, cưỡi sâu cát, và dần trở thành người lãnh đạo mà người Fremen tin là đấng cứu thế trong lời tiên tri của họ.

Sinh thái: sa mạc là nhân vật chính

Dune được nhiều người coi là tiểu thuyết đầu tiên lấy sinh thái học làm xương sống ở quy mô cả một hành tinh. Mọi chi tiết đời sống đều bắt nguồn từ việc thiếu nước:

• Bộ đồ giữ ẩm (stillsuit) thu lại mồ hôi, hơi thở, nước tiểu, lọc thành nước uống. Người Fremen đi ngoài sa mạc mà không mặc nó là tự sát.
• Nước là tiền tệ và nghi lễ: nhổ nước bọt là cách tỏ lòng kính trọng, nước của người chết được thu hồi cho bộ tộc.
• Chuỗi sinh thái khép kín: sâu cát, hương dược và sự khô hạn của hành tinh hoá ra liên quan mật thiết với nhau. Đổi một mắt xích là đổi cả hệ.

Nhân vật Liet-Kynes, nhà hành tinh học của Hoàng đế nhưng sống cùng Fremen, ấp ủ kế hoạch nhiều thế kỷ để biến Arrakis thành hành tinh xanh. Herbert để cho người đọc tự thấy mặt trái: một Arrakis có nước sẽ không còn sâu cát, không còn hương dược, và người Fremen cũng không còn là người Fremen. Không có giải pháp nào "chỉ tốt".

Cuốn sách ra đời đúng lúc phong trào môi trường ở Mỹ đang lên, và được nhiều thế hệ độc giả trẻ đón nhận như một câu chuyện về giới hạn của tài nguyên.

Quyền lực: lời cảnh báo về người hùng

Điều nhiều người đọc lần đầu bỏ lỡ: Dune không phải câu chuyện cổ vũ người hùng. Herbert nhiều lần nói ông muốn cảnh báo về những lãnh tụ có sức hút mạnh, vì đám đông sẵn sàng làm mọi thứ nhân danh họ. Paul nhìn thấy trước rằng nếu anh lên nắm quyền, sẽ có một cuộc thánh chiến lan khắp vũ trụ nhân danh anh, và anh không ngăn được.

Ý đồ này rõ hơn ở phần tiếp Đấng cứu thế xứ Cát (Dune Messiah, 1969), nơi Paul đã thành hoàng đế và phải sống với hậu quả. Herbert viết phần hai một phần vì thấy độc giả hiểu Paul quá đơn giản.

Các lớp quyền lực khác cũng đáng chú ý: Hoàng đế cầm quân đội, các dòng họ lớn cầm lãnh địa, Hiệp hội Hàng không độc quyền vận chuyển giữa các hành tinh, hội Bene Gesserit cầm dòng máu và tôn giáo. Ai kiểm soát hương dược kiểm soát tất cả. Nhiều nhà phê bình thấy ở đó hình bóng của dầu mỏ trong chính trị thế kỷ 20, dù Herbert không viết như một ngụ ngôn một-đối-một.

Những ảnh hưởng mà Herbert vay mượn

• Thế giới Hồi giáo và Ả Rập: nhiều thuật ngữ trong sách mượn từ tiếng Ả Rập; ý niệm thánh chiến và đấng cứu thế được dựng lên từ đây.
• T. E. Lawrence, viên sĩ quan Anh sống cùng các bộ tộc Ả Rập trong Thế chiến thứ nhất, thường được nhắc như một hình mẫu cho người ngoại quốc trở thành thủ lĩnh của dân sa mạc.
• Lịch sử các đế chế phong kiến: tước vị công tước, nam tước, hoàng đế, hôn nhân chính trị và ám sát trong cung đình.
• Các phương pháp luyện trí: những "Mentat" tính toán trong đầu, các nữ tu Bene Gesserit điều khiển cơ thể và giọng nói.

Lời kinh chống sợ hãi của Bene Gesserit, mở đầu bằng ý "sợ hãi là kẻ giết chết tâm trí", là một trong những đoạn được trích dẫn nhiều nhất của văn chương viễn tưởng.

Từ trang sách lên màn ảnh

Khó khăn chung của mọi bản chuyển thể là Dune kể rất nhiều bằng suy nghĩ thầm của nhân vật — những đoạn in nghiêng đầy toan tính. Điện ảnh khó chuyển chúng thành hình ảnh.

Góc nhìn hôm nay: đọc Dune thế nào

• Đừng sợ một trăm trang đầu. Nhiều thuật ngữ, nhiều âm mưu. Cuối sách có bảng thuật ngữ — cứ lật ra tra. Sau khi Paul vào sa mạc, nhịp truyện đổi hẳn.
• Đọc các đoạn trích đầu chương: chúng được viết như trích từ sách sử tương lai, hé lộ trước nhiều điều.
• Nên đọc tiếp phần hai để hiểu đúng ý tác giả về người hùng. Bộ sáu cuốn do Herbert viết gồm Dune, Dune Messiah, Children of Dune, God Emperor of Dune, Heretics of Dune và Chapterhouse: Dune.
• Đọc kèm một cuốn về sa mạc thật, như cách người Bedouin hay người Tuareg sống với nước, để thấy Herbert đã nghiên cứu kỹ thế nào.