Hai vạn dặm dưới đáy biển là tiểu thuyết của Jules Verne, đăng nhiều kỳ năm 1869–1870, kể chuyến đi vòng quanh các đại dương trên tàu ngầm Nautilus của thuyền trưởng Nemo. Lúc ấy chưa có chiếc tàu ngầm nào đi xa được quá vài hải lý, vậy mà Verne đã hình dung một con tàu chạy hoàn toàn bằng điện, tự sản xuất năng lượng từ nước biển và sống dưới nước hàng tháng trời. Gần một thế kỷ sau, tàu ngầm hạt nhân mới làm được phần lớn những gì Nautilus làm trên trang giấy.
Jules Verne là ai
Jules Verne sinh ngày 8 tháng 2 năm 1828 ở Nantes, một thành phố cảng bên sông Loire của Pháp, và mất ngày 24 tháng 3 năm 1905 ở Amiens. Cha ông là luật sư và muốn con nối nghề. Verne học luật ở Paris thật, nhưng dành thời gian cho sân khấu, thư viện và những buổi trò chuyện với giới văn sĩ. Ông viết kịch, làm thư ký cho một nhà hát, có lúc làm môi giới chứng khoán để có thu nhập.
Bước ngoặt đến khi ông gặp nhà xuất bản Pierre-Jules Hetzel. Năm 1863, Hetzel in Năm tuần trên khinh khí cầu và cuốn sách bán rất chạy. Hai người ký hợp đồng dài hạn: mỗi năm Verne giao bản thảo, Hetzel in trong loạt sách mang tên chung Những cuộc du hành phi thường (Voyages extraordinaires). Loạt này kéo dài hơn bốn mươi năm, gồm hơn sáu mươi tiểu thuyết nếu tính cả những cuốn in sau khi ông mất. Hetzel không chỉ in sách mà còn sửa bản thảo, gợi ý cắt gọt và có lúc phủ quyết cả ý tưởng của Verne — chuyện này liên quan trực tiếp đến thuyền trưởng Nemo, như sẽ kể ở dưới.
Mục tiêu Hetzel đặt cho loạt sách khá rõ: kể chuyện phiêu lưu hấp dẫn để truyền kiến thức địa lý, vật lý, sinh học cho người trẻ. Vì thế tiểu thuyết của Verne đầy những trang liệt kê loài cá, số đo con tàu, cách tính vĩ độ. Người đọc hôm nay đôi khi thấy dài, nhưng chính những trang ấy làm nên cảm giác "chuyện này có thể xảy ra" — thứ tạo ra sức hút riêng của Verne.
Cốt truyện: con quái vật hoá ra là một con tàu
Năm 1866, tàu bè nhiều nước báo cáo gặp một "vật thể khổng lồ" dưới biển, phát sáng, có thể đâm thủng thân tàu. Giáo sư Pierre Aronnax, một nhà sinh vật học của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Paris, cùng người giúp việc tận tuỵ Conseil lên chiến hạm Mỹ Abraham Lincoln để truy lùng "con quái vật". Trên tàu còn có Ned Land, thợ săn cá voi người Canada, tay lao móc giỏi nhất.
Khi giáp mặt, chiến hạm bị đâm hỏng, ba người rơi xuống biển và được vớt lên chính con "quái vật": đó là tàu ngầm Nautilus. Chủ tàu tự gọi mình là thuyền trưởng Nemo, một người đã cắt đứt mọi liên hệ với đất liền. Ông giữ ba người lại làm khách — thực chất là tù nhân — vì không muốn bí mật con tàu lộ ra.
Từ đó là chuyến đi qua Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương, Biển Đỏ, Địa Trung Hải, Đại Tây Dương, xuống tận Nam Cực. Những cảnh nổi tiếng nhất: đi săn trong rừng tảo dưới đáy biển với bình dưỡng khí, nhìn tàn tích được cho là của Atlantis, mắc kẹt dưới băng ở Nam Cực, trận đánh với đàn mực khổng lồ. Kết truyện, Nautilus bị cuốn vào xoáy nước Maelstrom ngoài khơi Na Uy; ba người tù thoát được, còn số phận Nemo bỏ ngỏ.
Một chỗ hay hiểu nhầm: "hai vạn dặm" là quãng đường con tàu đi, không phải độ sâu. Verne dùng đơn vị lieue (dặm Pháp) khoảng 4 km, nên hai vạn dặm tương đương chừng 80.000 km — gần gấp đôi chu vi Trái Đất. Không ai lặn được xuống độ sâu ấy; điểm sâu nhất đại dương chỉ khoảng 11 km.
Nautilus trên giấy: một con tàu đi trước thời đại
Verne mô tả Nautilus kỹ đến mức người đọc có thể vẽ lại. Thân tàu hình điếu xì gà, dài khoảng 70 mét, hai lớp vỏ thép. Bên trong có thư viện hàng nghìn cuốn sách, phòng khách với cửa kính lớn nhìn ra biển, đàn organ, phòng thí nghiệm. Thứ quan trọng nhất là nguồn năng lượng: tất cả đều chạy bằng điện — đẩy tàu, thắp sáng, sưởi ấm, nấu ăn. Theo lời Nemo, điện được tạo từ pin dùng natri mà ông chiết xuất từ nước biển.
Về hoá học, chi tiết này không đứng vững: muốn tách natri từ muối biển thì cần nhiều năng lượng hơn lượng pin trả lại. Nhưng ý tưởng cốt lõi — một con tàu không cần nổi lên để lấy không khí cho động cơ đốt — lại chính là bài toán mà ngành tàu ngầm mất gần trăm năm mới giải xong. Tàu ngầm chạy diesel–điện thế kỷ 20 vẫn phải nổi lên hoặc dùng ống thở để nạp lại ắc quy. Chỉ đến khi có lò phản ứng hạt nhân, tàu ngầm mới thật sự ở dưới nước hàng tháng như Nautilus.
Tàu ngầm thật thời Verne: mới ở mức thử nghiệm
Verne không phát minh ra tàu ngầm; ông đọc rất kỹ những gì đang có. Danh sách dưới đây giúp thấy ông đứng ở đâu so với kỹ thuật cùng thời.
| Năm | Con tàu | Điều đáng nói |
|---|---|---|
| 1775 | Turtle (Mỹ) | Một người quay tay chân vịt, hình quả trứng, chở một người |
| 1800 | Nautilus của Robert Fulton | Thử nghiệm ở Pháp; Verne đặt trùng tên cho con tàu của Nemo |
| 1863 | Plongeur (Pháp) | Chạy bằng khí nén; Verne được cho là đã xem mô hình ở Triển lãm Thế giới Paris 1867 |
| 1869–1870 | Tiểu thuyết ra đời | Nautilus chạy điện, sống dưới nước hàng tháng |
| 1888 | Gymnote (Pháp), tàu của Isaac Peral (Tây Ban Nha) | Những tàu ngầm chạy điện đầu tiên dùng được |
| 1954 | USS Nautilus | Tàu ngầm hạt nhân đầu tiên; năm 1958 đi ngầm qua Bắc Cực |
Nhiều kỹ sư tàu ngầm thế hệ sau nói họ say mê nghề từ khi đọc Verne. Người hay được nhắc là Simon Lake, nhà thiết kế tàu ngầm người Mỹ, đã viết trong hồi ký rằng Verne ảnh hưởng đến cả đời ông. Chuyện con tàu hạt nhân đầu tiên mang tên Nautilus thì nên hiểu thận trọng: hải quân Mỹ đã có những tàu tên Nautilus từ trước, nên việc trùng tên vừa là truyền thống đặt tên, vừa là sự gợi nhớ mà báo chí rất thích nhắc.
Thuyền trưởng Nemo: người đàn ông không có tên
"Nemo" trong tiếng La-tinh nghĩa là "không ai cả". Cái tên gợi nhớ Odysseus trong sử thi của Homer, khi xưng với gã khổng lồ một mắt rằng mình tên là "Không Ai". Trong cả cuốn sách, Nemo là một bí ẩn: học rộng, chơi đàn, sưu tầm tranh, nhưng căm ghét một cường quốc nào đó trên đất liền và sẵn sàng đánh chìm tàu chiến của họ.
Verne ban đầu muốn Nemo là một quý tộc Ba Lan có gia đình bị quân Nga sát hại, sau cuộc khởi nghĩa Ba Lan năm 1863. Hetzel phản đối vì lo sách bị cấm ở Nga, một thị trường lớn, và vì lý do ngoại giao. Kết quả là trong Hai vạn dặm dưới đáy biển, quá khứ của Nemo bị bỏ trống. Mãi đến Hòn đảo bí ẩn (1874–1875), Verne mới cho biết Nemo là hoàng tử Dakkar, người Ấn Độ, từng tham gia cuộc nổi dậy chống Anh năm 1857. Những lá thư qua lại giữa Verne và Hetzel về chuyện này còn được lưu giữ và thường được giới nghiên cứu dẫn lại.
Chính vì bị buộc phải giấu lý lịch, Nemo trở thành nhân vật thú vị hơn: một kẻ chống lại bất công bằng cách rời bỏ xã hội, sống tự do dưới biển, nhưng cũng là một kẻ báo thù lạnh lùng. Aronnax vừa ngưỡng mộ vừa sợ ông. Người đọc cũng vậy.
Đúng và sai về khoa học trong truyện
Những chỗ Verne nhìn trước được
- Tàu ngầm chạy hoàn toàn bằng điện, vỏ kép, có buồng cân bằng để lặn nổi.
- Bộ đồ lặn mang bình khí trên lưng để đi bộ dưới đáy biển, thay vì nối ống với tàu như thợ lặn thời ấy.
- Khai thác thực phẩm từ biển: tảo, cá, các loài hải sản làm nguồn sống lâu dài.
- Đi ngầm dưới băng vùng cực — điều tàu ngầm hạt nhân thực hiện cuối thập niên 1950.
Những chỗ chưa đúng
- Pin natri chiết xuất từ nước biển không thể tạo năng lượng ròng như mô tả.
- Nemo đặt chân lên Nam Cực năm 1868 trong truyện; thực tế điểm cực Nam chỉ được con người tới năm 1911.
- Nam Cực trong sách có nhiều vùng biển mở; ngày nay ta biết đó là một lục địa phủ băng dày.
- Mực khổng lồ có thật nhưng hiếm khi gặp ở gần mặt nước, và chưa có bằng chứng chúng tấn công tàu.
Những chỗ "sai" này không làm tác phẩm kém đi. Verne dùng kiến thức tốt nhất thời mình rồi kéo nó thêm một bước. Đó là định nghĩa gọn nhất của khoa học viễn tưởng kiểu Verne.
Góc nhìn hôm nay: đọc Verne thế nào cho đáng
Ở Việt Nam, Verne là một trong những tác giả nước ngoài được dịch sớm và nhiều nhất cho thiếu nhi. Các tựa quen thuộc gồm Tám mươi ngày vòng quanh thế giới, Cuộc du hành vào lòng đất, Từ Trái Đất lên Mặt Trăng, Những đứa con của thuyền trưởng Grant và Hòn đảo bí ẩn. Vài gợi ý để đọc lại cho đáng:
- Đọc bản đầy đủ nếu tìm được. Nhiều bản cho thiếu nhi rút gọn mất những trang kỹ thuật và những đoạn Nemo bộc lộ quá khứ — tức là mất phần làm nên chiều sâu.
- Đọc liền với Hòn đảo bí ẩn để thấy trọn số phận Nemo.
- Đặt cạnh một cuốn về lịch sử tàu ngầm để nhận ra Verne đã đi trước bao xa và chỗ nào ông "ăn gian".
- Xem phim 1954 của Disney: con tàu Nautilus trong phim có thiết kế rất khác sách, là ví dụ hay về cách điện ảnh diễn giải lại văn chương.
Ai có dịp sang Pháp có thể ghé Bảo tàng Jules Verne ở Nantes, nơi lưu nhiều bản in, tranh minh hoạ gốc và kỷ vật, hoặc Ngôi nhà Jules Verne ở Amiens, nơi ông sống và làm việc phần lớn cuối đời, có căn phòng làm việc và tháp nhỏ được dựng lại.
Câu hỏi thường gặp
Hai vạn dặm dưới đáy biển xuất bản năm nào?
Tác phẩm đăng nhiều kỳ trên tạp chí của nhà xuất bản Hetzel từ năm 1869 đến năm 1870 và in thành sách năm 1870. Đây là một phần của loạt "Những cuộc du hành phi thường" của Jules Verne.
Hai vạn dặm là bao nhiêu km?
Verne dùng dặm Pháp (lieue) khoảng 4 km, nên hai vạn dặm tương đương chừng 80.000 km. Đó là tổng quãng đường Nautilus đi trong truyện, không phải độ sâu con tàu lặn xuống.
Thuyền trưởng Nemo là người nước nào?
Trong Hai vạn dặm dưới đáy biển, lý lịch Nemo bị giấu kín. Đến tiểu thuyết Hòn đảo bí ẩn, Verne cho biết ông là hoàng tử Dakkar người Ấn Độ, từng chống lại người Anh năm 1857. Bản thảo ban đầu, Verne định cho Nemo là người Ba Lan nhưng nhà xuất bản phản đối.
Jules Verne có phát minh ra tàu ngầm không?
Không. Tàu ngầm thử nghiệm đã có từ cuối thế kỷ 18, như Turtle năm 1775 và Nautilus của Robert Fulton năm 1800. Verne hình dung trước một tàu ngầm chạy điện, đi xa và ở lâu dưới nước, điều mà kỹ thuật thật mất nhiều thập niên mới đạt được.
Nên đọc Hai vạn dặm dưới đáy biển ở tuổi nào?
Bản rút gọn hợp với học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Bản đầy đủ, với các đoạn mô tả sinh vật biển và quá khứ của Nemo, hợp với người đọc từ tuổi thiếu niên trở lên và đáng đọc lại khi đã lớn.