Sa mạc Gobi và di sản khủng long: trứng, Velociraptor, Vách Lửa

Sa mạc Gobi trải trên miền nam Mông Cổ và bắc Trung Quốc, rộng khoảng 1,3 triệu km², là một trong những nơi tìm thấy hóa thạch khủng long phong phú nhất thế giới. Chính ở Gobi, năm 1923, đoàn thám hiểm của Roy Chapman Andrews tìm thấy những quả trứng khủng long đầu tiên được giới khoa học công nhận, và cũng ở đây người ta tìm ra Velociraptor, Protoceratops và bộ xương "khủng long đang đánh nhau" nổi tiếng. Lớp đá đỏ ở Gobi lưu giữ một lát cắt gần như nguyên vẹn của thế giới cuối kỷ Phấn trắng, khoảng 75 đến 70 triệu năm trước.

Gobi: sa mạc lạnh, ít cát

"Gobi" trong tiếng Mông Cổ chỉ loại đất bán khô hạn có cỏ thưa và sỏi, không hẳn là "sa mạc cát". Gobi nằm sau dãy Himalaya và cao nguyên Tây Tạng, nên gió ẩm từ Ấn Độ Dương bị chặn lại. Đây là sa mạc nằm trong vùng khuất mưa.

Vì ở sâu trong lục địa và khá cao, Gobi có khí hậu khắc nghiệt hai chiều: mùa đông có thể xuống tới khoảng -40°C, mùa hè lên trên 40°C, và nhiệt độ có thể thay đổi mạnh ngay trong một ngày. Phần lớn mặt đất là sỏi, đá trơ và đồng cỏ khô. Đồi cát chỉ chiếm phần nhỏ, nổi tiếng nhất là dải Khongoryn Els ở miền nam Mông Cổ, được gọi là "đồi cát biết hát" vì tiếng ù trầm phát ra khi cát trượt xuống.

Cư dân và động vật

Người chăn nuôi du mục Mông Cổ vẫn sống ở rìa Gobi trong lều ger, chăn dê, cừu, ngựa và lạc đà hai bướu. Gobi còn là nơi sống của những loài hiếm: lạc đà hai bướu hoang dã, nay được xếp thành một loài riêng và chỉ còn khoảng dưới một nghìn con; và gấu Gobi (mazaalai), một trong những loài gấu hiếm nhất thế giới, ước tính chỉ vài chục cá thể.

Roy Chapman Andrews và các đoàn thám hiểm Trung Á

Từ năm 1922 đến 1930, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ ở New York cử năm đoàn thám hiểm lớn vào Mông Cổ, do nhà động vật học Roy Chapman Andrews dẫn. Mục tiêu ban đầu là tìm dấu vết tổ tiên loài người ở châu Á, theo một giả thuyết thịnh hành thời đó. Họ không tìm thấy điều đó, nhưng tìm được thứ khác làm thay đổi ngành cổ sinh vật.

Các đoàn của Andrews kết hợp ô tô với đoàn lạc đà: xe Dodge chở người và thiết bị chạy nhanh trên nền sỏi cứng, còn đoàn lạc đà đi trước nhiều tuần để mang xăng, nước và lương thực tới những điểm hẹn giữa sa mạc. Đây là một trong những lần đầu tiên xe hơi được dùng cho thám hiểm khoa học quy mô lớn ở sa mạc.

Andrews là nhân vật có sức hút, đội mũ rộng vành, mang súng lục, kể chuyện về bão cát, cướp đường và rắn độc. Nhiều người cho rằng ông là một nguồn cảm hứng cho nhân vật nhà khảo cổ phiêu lưu trên màn ảnh sau này, nhưng điều đó chưa từng được xác nhận chính thức.

Vách Lửa và những quả trứng đầu tiên

Năm 1922, đoàn của Andrews tới một vùng vách đá cát màu đỏ cam ở Bayanzag. Dưới nắng chiều, vách đá rực lên như cháy, và Andrews đặt cho nó cái tên "Vách Lửa" (Flaming Cliffs). Năm 1923, thợ săn hóa thạch George Olsen tìm thấy những quả trứng hóa thạch thuôn dài nằm theo ổ.

Đây là những quả trứng khủng long đầu tiên được nhận diện chắc chắn, tin tức gây chấn động báo chí khắp thế giới. Vì Protoceratops, một loài khủng long ăn cỏ có diềm cổ nhỏ, là hóa thạch phổ biến nhất ở đó, các nhà khoa học cho rằng trứng là của nó.

Oviraptor: kẻ bị đổ oan suốt 70 năm

Ngay trên một ổ trứng, đoàn tìm thấy xương của một loài khủng long nhỏ có mỏ không răng. Năm 1924, Henry Fairfield Osborn đặt tên nó là Oviraptor, nghĩa là "kẻ trộm trứng", vì nghĩ nó chết khi đang ăn trộm trứng của Protoceratops.

Năm 1993, một đoàn chung của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ và Viện Hàn lâm Khoa học Mông Cổ tìm thấy ở Ukhaa Tolgod một bộ xương cùng nhóm với Oviraptor đang nằm phủ trên ổ trứng, hai chân gập lại, hai tay dang ra che trứng, đúng tư thế ấp của chim. Bên trong một quả trứng cùng loại có phôi của chính loài này. Kết luận được công bố giữa thập niên 1990: những quả trứng là của chính nó, và nó đang ấp chứ không ăn trộm. Cái tên thì không đổi được, theo luật đặt tên khoa học.

Những hóa thạch nổi tiếng nhất của Gobi

Vì sao Gobi giữ hóa thạch tốt như vậy? Theo các nhà nghiên cứu, nhiều con vật ở đây bị chôn vùi đột ngột khi những cồn cát ướt sụt xuống sau mưa, nên xương còn nguyên vị trí, có khi cả tư thế lúc chết. Sa mạc khô, ít cây cối, gió thổi mòn lớp đất mặt mỗi năm làm lộ ra hóa thạch mới. Người đi khảo sát có khi chỉ cần đi bộ và nhìn xuống đất.

Sau Andrews: các đoàn Liên Xô, Ba Lan và Mông Cổ

Sau năm 1930, Mông Cổ đóng cửa với các đoàn phương Tây trong nhiều thập kỷ. Các đoàn khảo sát của Liên Xô từ 1946 đến 1949 có sự tham gia của nhà cổ sinh vật Ivan Efremov, người về sau còn nổi tiếng là nhà văn khoa học viễn tưởng. Từ 1963 đến 1971, các đoàn chung Ba Lan – Mông Cổ do bà Zofia Kielan-Jaworowska dẫn đã khai quật vùng Nemegt và tìm ra nhiều hóa thạch quan trọng, trong đó có bộ "khủng long đánh nhau". Từ thập niên 1990, các nhà khoa học Mông Cổ cùng nhiều nước tiếp tục làm việc ở đây mỗi mùa hè.

Nạn buôn lậu hóa thạch

Hóa thạch Gobi bị đào trộm và đưa ra nước ngoài bán. Vụ nổi tiếng nhất là năm 2012, một bộ xương Tarbosaurus gần hoàn chỉnh được đem đấu giá ở New York. Mông Cổ kiện, bộ xương bị thu giữ và được trả về Ulaanbaatar năm 2013. Từ đó Mông Cổ siết chặt việc bảo vệ các bãi hóa thạch, và trả về được thêm nhiều mẫu bị buôn lậu khác.

Góc nhìn hôm nay: đi Gobi, xem hóa thạch

• Bảo tàng Khủng long Trung ương Mông Cổ ở Ulaanbaatar trưng bày Tarbosaurus được trả về và nhiều hóa thạch Gobi khác.
• Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ ở New York giữ nhiều mẫu từ các đoàn của Andrews, kể cả những quả trứng đầu tiên.
• Bayanzag (Vách Lửa) và đồi cát Khongoryn Els là điểm dừng của hầu hết các tour Gobi; mùa đi thích hợp là cuối xuân tới đầu thu.

Người đi tham quan không được nhặt hay mang hóa thạch về, dù là mảnh nhỏ; luật Mông Cổ cấm và hải quan kiểm tra. Để đọc thêm: cuốn Dragon Hunter của Charles Gallenkamp viết về cuộc đời Andrews, và các bài viết phổ biến khoa học của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ về Ukhaa Tolgod. Chuyện Oviraptor là lời nhắc đáng giá: một cái tên đặt vội có thể sống lâu hơn chân lý, và khoa học tốt là khoa học chịu sửa sai.