Everest quá tải vì mỗi mùa xuân có vài trăm khách nước ngoài cùng vài trăm người dẫn đường dồn lên đỉnh trong vài ngày thời tiết đẹp ít ỏi, trên một tuyến dây cố định duy nhất. Hệ quả là những hàng người xếp hàng ở trên 8.000 m, và hàng chục tấn rác, chất thải người tích tụ qua nhiều thập kỷ. Nepal đã áp dụng tiền ký quỹ rác, tăng phí giấy phép, bắt mang chất thải xuống, nhưng gốc của vấn đề vẫn còn đó.
Bức ảnh năm 2019
Ngày 22 tháng 5 năm 2019, nhà leo núi Nirmal Purja chụp một bức ảnh lan khắp thế giới: một hàng dài người leo, áo phao sặc sỡ, đứng sát nhau trên sống núi hẹp gần đỉnh Everest, chờ tới lượt bước lên. Mùa xuân năm đó, Nepal cấp số giấy phép leo Everest cho người nước ngoài cao kỷ lục, khoảng 380 giấy phép. Có ít nhất 11 người chết trên Everest trong mùa — không phải tất cả vì xếp hàng, nhưng nhiều người leo kể rằng phải chờ hàng giờ trong vùng tử thần, tiêu tốn oxy và sức lực quý giá.
Bức ảnh không cho thấy điều gì mới với giới leo núi, nhưng nó làm công chúng hiểu: núi cao nhất thế giới đã thành một con đường đông đúc.
Vì sao lại tắc đường ở độ cao 8.000 m
- Cửa sổ thời tiết ngắn: gió mạnh của luồng phản lực tầng cao chỉ dịu xuống vài ngày mỗi mùa, thường vào giữa đến cuối tháng 5. Mọi đoàn đều chờ đúng mấy ngày ấy.
- Một tuyến dây: từ Đèo Nam lên đỉnh chỉ có một đường dây cố định, sống núi hẹp không đủ chỗ vượt nhau.
- Khách thiếu kinh nghiệm: dịch vụ leo thương mại cho phép người chưa từng lên núi rất cao vẫn đăng ký Everest. Người đi chậm, lúng túng với dây và đinh giày làm chậm cả hàng.
- Không có giới hạn số người trên phía Nepal, khác với phía Trung Quốc vốn hạn chế số giấy phép.
Ở dưới 5.000 m, xếp hàng là chuyện bực mình. Ở trên 8.000 m, mỗi giờ đứng chờ là một giờ cơ thể suy kiệt, tay chân lạnh dần, bình oxy vơi dần.
Rác: những gì bị bỏ lại suốt bảy mươi năm
Từ thập niên 1950 đến 1990, các đoàn thường để lại phần lớn đồ dùng ở các trại cao: lều rách, bình oxy rỗng, bếp, hộp đồ ăn, dây cũ. Mang lên đã khó, mang xuống lại càng không ai muốn. Đèo Nam từng được mô tả như một "bãi rác cao nhất thế giới".
| Loại rác | Ở đâu | Vấn đề |
|---|---|---|
| Bình oxy, lều, dây cũ | Các trại cao, Đèo Nam | Đông cứng trong băng, khó gỡ, phải mang xuống bằng sức người |
| Bao bì, đồ hộp, nhựa | Trại nền, dọc tuyến trekking | Khối lượng lớn, đốt thì gây ô nhiễm, chôn thì không phân huỷ |
| Chất thải người | Trại nền và các trại cao | Ở trại cao không phân huỷ được vì lạnh; nước băng tan chảy xuống các làng |
| Thi thể người leo | Rải rác trên tuyến | Rất khó và nguy hiểm để đưa xuống; một số nằm ngay cạnh đường đi |
Riêng chuyện chất thải người đáng nói hơn cả. Ở trại nền, chất thải từng được gom vào thùng rồi phu khuân vác mang xuống đổ ở các hố gần làng Gorak Shep. Ở trại cao, chất thải nằm lại trên băng. Khi băng tan và di chuyển, nó trôi về phía thung lũng — nơi người dân lấy nước sinh hoạt.
Thi thể trên núi
Hơn ba trăm người đã chết trên Everest kể từ những đoàn đầu tiên. Nhiều thi thể vẫn nằm lại trên núi vì đưa xuống từ độ cao trên 8.000 m có thể tốn nhiều chục nghìn đô la và đặt tính mạng người cứu hộ vào nguy hiểm. Đây là phần ít được nói tới nhưng có thật của "quá tải": núi giữ lại cả những người không trở về.
Những biện pháp đã áp dụng
- Tiền ký quỹ rác: từ năm 2014, mỗi đoàn leo Everest phía Nepal phải đặt cọc 4.000 USD và chỉ được nhận lại nếu mỗi thành viên mang xuống ít nhất 8 kg rác. Biện pháp này bị phê bình là khó kiểm tra, nhưng đã tạo ra thói quen mang rác xuống.
- Ủy ban Kiểm soát Ô nhiễm Sagarmatha (SPCC): tổ chức phi lợi nhuận địa phương quản lý rác ở trại nền, đồng thời quản lý nhóm "bác sĩ thác băng" mở đường qua Thác băng Khumbu.
- Các chiến dịch dọn núi: từ năm 2019, chính phủ Nepal cùng quân đội tổ chức nhiều đợt dọn rác lớn trên Everest và các đỉnh khác, mang xuống hàng tấn rác cùng một số thi thể.
- Cấm nhựa dùng một lần: chính quyền địa phương vùng Khumbu cấm một số đồ nhựa dùng một lần từ năm 2020.
- Túi đựng chất thải: từ mùa 2024, người leo Everest và Lhotse được yêu cầu mang túi chuyên dụng để mang chất thải của mình từ các trại cao xuống.
- Tăng phí: phí giấy phép Everest mùa xuân cho người nước ngoài phía Nepal tăng từ 11.000 lên 15.000 USD, áp dụng từ tháng 9 năm 2025.
Phía Tây Tạng, Trung Quốc giới hạn số giấy phép mỗi mùa và có lúc đóng khu trại nền với khách du lịch không leo núi để giảm rác.
Các đề xuất còn đang bàn
Nhiều đề xuất được đưa ra nhưng chưa đi đến thống nhất, hoặc đang trong quá trình thảo luận:
- Yêu cầu người xin giấy phép Everest phải từng leo một đỉnh cao khác, ví dụ trên 6.500 hoặc 7.000 m, trước đó.
- Giới hạn số người mỗi ngày trên tuyến lên đỉnh, hoặc phân lịch lên đỉnh cho từng đoàn.
- Bắt buộc mang thiết bị định vị để cứu hộ nhanh hơn.
- Siết tiêu chuẩn công ty leo núi: tỷ lệ người dẫn đường trên khách, trình độ, bảo hiểm.
Cái khó là Everest mang lại nguồn thu lớn cho Nepal và cho hàng nghìn gia đình vùng Khumbu. Giới hạn số người đồng nghĩa giảm thu nhập của chính những người dẫn đường, khuân vác, chủ nhà nghỉ. Bất kỳ giải pháp nào cũng phải cân giữa môi trường, an toàn và sinh kế.
Góc nhìn hôm nay: người đi bộ cũng góp phần
Quá tải không chỉ là chuyện của vài trăm người leo đỉnh. Mỗi năm, hàng chục nghìn người đi bộ vào vùng Khumbu, phần lớn chỉ tới Trại Nền Everest hoặc Kala Patthar. Rác, nước đóng chai, nhu cầu gỗ củi và điện đều tăng theo.
Những việc nhỏ người đi bộ làm được:
- Mang bình nước cá nhân và viên lọc nước hoặc mua nước đun sôi ở nhà nghỉ, thay vì mua chai nhựa mỗi ngày.
- Mang pin, đồ điện tử hỏng và bao bì của mình xuống tận Kathmandu.
- Chọn công ty có cam kết rõ ràng về rác và đối xử tốt với porter.
- Cân nhắc các tuyến ít người hơn: Gokyo, Ba Đèo (Three Passes), hoặc các vùng như Annapurna, Manaslu, Langtang.
Chuyện của Everest cũng là chuyện của mọi điểm đến nổi tiếng, kể cả ở Việt Nam: những đỉnh từng hoang sơ như Fansipan, Lảo Thẩn, Tà Xùa giờ cũng phải đối mặt với rác và đông người vào cuối tuần.
Muốn tìm hiểu thêm: cơ sở dữ liệu Himalayan Database (khởi đầu từ ghi chép của nhà báo Elizabeth Hawley) cho số liệu lên đỉnh, tử vong qua từng năm; báo cáo hằng năm của SPCC về rác; và phim tài liệu Sherpa (2015) cho góc nhìn của người làm nghề.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Everest lại có hàng người xếp hàng?
Mỗi mùa chỉ có vài ngày thời tiết đủ êm để lên đỉnh, và phía Nepal có một tuyến dây cố định duy nhất từ Đèo Nam lên đỉnh. Hàng trăm người leo và người dẫn đường dồn vào cùng mấy ngày ấy, nên sống núi hẹp bị tắc.
Trên Everest có bao nhiêu rác?
Không có con số chính xác, nhưng qua hơn bảy mươi năm, rác tích tụ lên tới hàng chục tấn, gồm bình oxy, lều, dây, bao bì và chất thải người. Các chiến dịch dọn núi từ năm 2019 đã mang xuống nhiều tấn rác mỗi đợt.
Leo Everest có phải mang rác xuống không?
Có. Phía Nepal áp dụng tiền ký quỹ 4.000 USD mỗi đoàn từ năm 2014, chỉ hoàn lại khi mỗi người mang xuống ít nhất 8 kg rác. Từ mùa 2024, người leo còn phải mang túi chuyên dụng để đưa chất thải cá nhân từ trại cao xuống.
Phí leo Everest là bao nhiêu?
Phí giấy phép leo Everest mùa xuân phía Nepal cho người nước ngoài là 15.000 USD từ tháng 9 năm 2025, tăng từ mức 11.000 USD trước đó. Tổng chi phí một chuyến leo cùng công ty thường cao hơn nhiều lần vì gồm hướng dẫn viên, oxy, hậu cần.
Vì sao thi thể trên Everest không được đưa xuống?
Đưa thi thể xuống từ độ cao trên 8.000 m cực kỳ khó, tốn kém và đặt người cứu hộ vào nguy hiểm. Vì vậy nhiều thi thể vẫn nằm lại trên núi; các chiến dịch dọn núi gần đây có đưa được một số thi thể xuống.