Phim viễn tưởng chuyển thể từ sách: những cặp sách – phim nên biết

Phần lớn những bộ phim khoa học viễn tưởng kinh điển được chuyển thể từ sách: Hành tinh khỉ từ tiểu thuyết của Pierre Boulle, Công viên kỷ Jura từ Michael Crichton, Solaris từ Stanisław Lem, Người về từ sao Hỏa từ Andy Weir, Arrival từ một truyện ngắn của Ted Chiang. Có phim bám sát sách, có phim chỉ giữ lại một ý tưởng rồi kể chuyện khác hẳn. Bài này điểm những cặp sách – phim đáng biết nhất và giải thích vì sao chuyển viễn tưởng từ trang giấy lên màn ảnh lại khó.

Vì sao viễn tưởng khó chuyển thể

Chuyển thể tiểu thuyết nào cũng phải cắt, nhưng viễn tưởng có ba cái khó riêng:

• Ý tưởng nằm trong đầu nhân vật. Nhiều tác phẩm viễn tưởng mạnh nhất là những cuộc suy luận dài: một nhà khoa học nghĩ cách sống sót, một nhà ngôn ngữ học giải mã chữ viết lạ. Sách kể được bằng độc thoại; phim phải tìm hình ảnh thay thế.
• Phải giải thích thế giới. Sách có thể dành chục trang tả cơ chế xã hội hay kỹ thuật. Phim không thể dừng lại để giảng bài, nên hay dùng giọng kể, màn hình chữ hoặc một nhân vật "người mới" để khán giả học cùng.
• Quy mô và kinh phí. Một câu văn tả hạm đội ngàn chiếc tàu tốn vài giây để viết; dựng nó trên phim tốn hàng triệu đô la. Trước thời kỹ xảo máy tính, nhiều ý tưởng đành bỏ.

Những cặp sách – phim nên biết

Ba cách chuyển thể

Trung thành: The Martian và Contact

Andy Weir, một lập trình viên, đăng The Martian từng chương trên trang web cá nhân rồi tự phát hành bản điện tử trước khi được nhà xuất bản lớn mua lại. Cuốn sách là nhật ký của một phi hành gia bị bỏ lại trên sao Hỏa, tính từng calo, từng lít nước để sống. Phim của Ridley Scott giữ gần như nguyên cốt truyện và giải quyết chuyện "suy nghĩ trong đầu" bằng một mẹo đơn giản: nhân vật ghi nhật ký video, nói chuyện với máy quay. Khán giả nghe được suy nghĩ của anh mà không cần giọng kể. Phim cắt bớt nhiều sự cố kỹ thuật trong sách, nhất là những tai nạn dọc chặng đường dài bằng xe tự hành, vốn chiếm cả phần cuối cuốn tiểu thuyết.

Contact của nhà thiên văn Carl Sagan, về một nhà khoa học nhận được tín hiệu từ sao Chức Nữ (Vega), cũng được chuyển khá trung thành. Sagan tham gia phát triển dự án phim nhưng mất năm 1996, trước khi phim ra mắt một năm.

Đổi trọng tâm: Solaris

Tiểu thuyết Solaris của Lem kể về một hành tinh được bao phủ bởi một đại dương có vẻ có ý thức, và những nhà khoa học hàng trăm năm vẫn không hiểu nổi nó. Câu hỏi của Lem là triết học nhận thức: con người có thể hiểu một trí tuệ hoàn toàn khác mình không? Tarkovsky giữ khung truyện nhưng dồn trọng tâm vào ký ức, tội lỗi, tình yêu và quê nhà của nhân vật chính, kéo câu chuyện về Trái Đất. Lem công khai không hài lòng với cách hiểu này. Ba mươi năm sau, Steven Soderbergh làm lại phim năm 2002, cũng tập trung vào chuyện tình. Đến nay, nhiều người yêu Lem vẫn cho rằng chưa có bản phim nào chạm tới câu hỏi chính của cuốn sách.

Chỉ mượn ý tưởng: Stalker và Arrival

Tiểu thuyết Chuyến dã ngoại bên đường của Arkady và Boris Strugatsky giả định người ngoài hành tinh từng ghé Trái Đất rồi bỏ đi, để lại những "Vùng" đầy đồ vật kỳ lạ và hiểm hoạ, như rác của một buổi dã ngoại mà kiến không thể hiểu. Hai anh em tự viết kịch bản cho Tarkovsky qua nhiều bản sửa. Kết quả là Stalker: gần như không còn người ngoài hành tinh hay đồ vật lạ, chỉ còn ba người đàn ông đi qua một vùng đất hoang và nói về niềm tin. Một tác phẩm khác hẳn sách, nhưng cũng là kinh điển theo cách riêng.

Truyện ngắn của Ted Chiang kể chuyện một nhà ngôn ngữ học học chữ viết của người ngoài hành tinh, và cách học một ngôn ngữ khác làm thay đổi cách bà cảm nhận thời gian. Truyện gần như không có xung đột bên ngoài. Phim Arrival giữ nguyên lõi đó nhưng thêm căng thẳng quốc tế quanh những con tàu hạ cánh, để có nhịp điện ảnh. Đây được coi là ví dụ hiếm về việc thêm thắt mà vẫn tôn trọng tinh thần nguyên tác.

Khi phim nổi tiếng hơn sách

Hành tinh khỉ

Tiểu thuyết của Pierre Boulle — người Pháp, cũng là tác giả Cầu sông Kwai — là một truyện trào phúng: các nhà du hành đến một hành tinh xa nơi loài vượn có văn minh còn con người thì như thú. Phim năm 1968 chuyển sang giọng phiêu lưu, và thêm một cái kết bất ngờ trên bãi biển hoàn toàn khác với sách. Cái kết ấy thành một trong những cảnh nổi tiếng nhất lịch sử điện ảnh, và nhiều người xem không hề biết có cuốn sách gốc.

Công viên kỷ Jura

Tiểu thuyết của Crichton tối và tàn nhẫn hơn phim: vài nhân vật chết trong sách lại sống trong phim, và nhà toán học Ian Malcolm dành nhiều trang để giảng về lý thuyết hỗn loạn và sự ngạo mạn của khoa học. Spielberg giữ khung truyện nhưng làm cho nó hợp với khán giả gia đình. Phim trở thành cột mốc kỹ xảo máy tính khi kết hợp khủng long dựng bằng máy tính với mô hình cơ khí cỡ thật.

Một bộ phim không có sách gốc, nhưng có tiểu thuyết song hành

2001: Một chuyến du hành không gian (1968) là trường hợp đặc biệt. Stanley Kubrick và Arthur C. Clarke cùng phát triển câu chuyện, lấy hạt giống từ truyện ngắn "Người lính gác" (The Sentinel) Clarke viết năm 1948 và đăng năm 1951. Clarke viết tiểu thuyết trong khi Kubrick quay phim, và cuốn sách ra mắt sau phim. Phim gần như không giải thích gì, để hình ảnh và âm nhạc nói; sách thì giải thích rõ nhiều chỗ phim bỏ ngỏ. Xem phim rồi đọc sách là cách hay để thấy hai ngôn ngữ kể chuyện khác nhau thế nào.

Góc nhìn hôm nay: xem phim trước hay đọc sách trước

Không có câu trả lời chung, nhưng có vài kinh nghiệm:

• Truyện có bất ngờ lớn ở cuối (như Hành tinh khỉ): đọc sách trước, vì cái kết trên phim khác và sẽ không làm hỏng sách.
• Thế giới phức tạp nhiều thuật ngữ (như Xứ Cát): xem phim trước giúp hình dung, rồi đọc sách để có chiều sâu.
• Truyện ngắn (như nguồn gốc của Arrival): đọc trước chỉ mất một buổi tối, và xem phim sau sẽ thấy rõ đạo diễn đã thêm gì.
• Đừng chấm điểm phim theo độ "giống sách". Stalker khác sách gần như hoàn toàn mà vẫn là kiệt tác. Câu hỏi đúng hơn: phim có tìm được cách riêng để nói điều đáng nói không?

Thử làm một bài tập nhỏ: chọn một cặp trong bảng trên, đọc sách, xem phim, rồi ghi ra ba thứ phim cắt, ba thứ phim thêm, và đoán lý do. Đó là cách nhanh nhất để hiểu cả văn chương lẫn điện ảnh.