Ngọn núi cao nhất thế giới chưa ai chinh phục là Gangkhar Puensum (khoảng 7.570 m) ở Bhutan, nơi chính phủ cấm leo núi cao để tôn trọng tín ngưỡng địa phương. Ngoài ra còn những ngọn núi thiêng không ai được phép leo như Kailash ở Tây Tạng và Machapuchare ở Nepal, cùng hàng nghìn đỉnh thấp hơn ở Nam Cực, Greenland, Trung Á chưa có dấu chân người. Lý do một ngọn núi còn "trinh nguyên" thường không nằm ở độ khó, mà ở tín ngưỡng, chính trị và khoảng cách.
Gangkhar Puensum: đỉnh cao nhất còn nguyên
Gangkhar Puensum nằm ở phía bắc Bhutan, sát biên giới với Tây Tạng. Tên núi thường được dịch là "đỉnh trắng của ba anh em tinh thần". Độ cao được ghi trong nhiều nguồn là khoảng 7.570 m; các bản đồ cũ của vùng này từng ghi lệch nhau đáng kể, và vị trí chính xác của núi trên một số bản đồ cũng có lúc bị đặt sai.
Bhutan chỉ mở cửa cho người leo núi nước ngoài từ năm 1983. Trong khoảng thời gian ngắn sau đó, vài đoàn thử Gangkhar Puensum vào giữa thập niên 1980 nhưng đều thất bại — vì bản đồ sai, thời tiết xấu và địa hình khó. Đến năm 1994, Bhutan cấm leo các núi cao trên 6.000 m, với lý do núi là nơi ngự của thần linh. Năm 2003, lệnh cấm mở rộng ra toàn bộ hoạt động leo núi.
Năm 1998, một đoàn Nhật Bản xin được giấy phép phía Tây Tạng để leo Gangkhar Puensum, nhưng giấy phép bị rút vì tranh chấp biên giới. Đoàn chuyển sang leo một đỉnh phụ gần đó là Liankang Kangri, khoảng 7.535 m, và lên được đỉnh. Từ đó, không có đoàn nào được phép thử ngọn núi chính.
Những ngọn núi thiêng không ai được leo
Kailash: tâm điểm của bốn tôn giáo
Núi Kailash ở tây Tây Tạng cao khoảng 6.638 m — không quá cao so với dãy Himalaya — nhưng thiêng liêng với bốn tôn giáo: Ấn Độ giáo (nơi ngự của thần Shiva), Phật giáo Tây Tạng, đạo Jain và tôn giáo Bön bản địa Tây Tạng. Theo truyền thống Phật giáo Tây Tạng, chỉ một vị đạo sư từng lên tới đỉnh: Milarepa, trong một câu chuyện huyền thoại — đây là truyền thuyết, không phải ghi chép leo núi.
Thay vì leo, người hành hương đi vòng quanh núi (kora), khoảng 52 km, vượt đèo Drölma La ở độ cao khoảng 5.600 m. Người theo Phật giáo và Ấn Độ giáo đi theo chiều kim đồng hồ, người theo đạo Bön đi ngược chiều.
Reinhold Messner được cho là từng được đề nghị cấp phép leo Kailash vào thập niên 1980 nhưng từ chối vì tôn trọng tín ngưỡng. Đầu thập niên 2000, tin một đoàn Tây Ban Nha xin phép leo gây phản đối mạnh trên thế giới, và chính quyền Trung Quốc sau đó không cho phép leo.
Machapuchare: "đuôi cá" của vùng Annapurna
Machapuchare (khoảng 6.993 m) ở Nepal có hình chóp nhọn hai đỉnh nhìn như đuôi cá — đúng nghĩa tên núi trong tiếng Nepal. Ngọn núi này linh thiêng với người dân địa phương, gắn với thần Shiva.
Năm 1957, một đoàn Anh gồm Wilfrid Noyce và David Cox lên tới khoảng 50 m dưới đỉnh rồi dừng lại theo lời cam kết không đặt chân lên đỉnh. Sau đó Nepal đóng cửa ngọn núi với mọi đoàn leo. Đến nay chưa có lần lên đỉnh chính thức nào được ghi nhận.
Kangchenjunga: chinh phục mà không bước lên đỉnh
Kangchenjunga (khoảng 8.586 m), núi cao thứ ba thế giới, đã được leo, nhưng câu chuyện của nó thuộc về bài này. Năm 1955, Joe Brown và George Band thuộc đoàn Anh lên tới gần đỉnh và dừng lại vài mét dưới điểm cao nhất, giữ lời hứa với vua xứ Sikkim rằng đỉnh thiêng sẽ không bị dẫm lên. Nhiều người leo Kangchenjunga về sau vẫn giữ truyền thống ấy.
Vì sao còn núi chưa ai lên
| Lý do | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tín ngưỡng | Gangkhar Puensum, Kailash, Machapuchare | Chính quyền cấm hoặc người leo tự nguyện không bước lên đỉnh |
| Chính trị, biên giới | Nhiều đỉnh ở vùng biên giới tranh chấp trong Himalaya, Karakoram | Không cấp phép, hoặc cần giấy phép của nhiều bên |
| Xa xôi, khó tiếp cận | Hàng nghìn đỉnh ở Nam Cực, Greenland, Trung Á | Chi phí hậu cần vượt xa sức hút của một đỉnh không nổi tiếng |
| Kỹ thuật cực khó | Một số đỉnh đá, băng dựng đứng ở Karakoram, Patagonia | Thường là đỉnh phụ hoặc mặt núi chưa ai leo |
| Thiếu dữ liệu | Những đỉnh chưa được đo đạc, đặt tên chính thức | Có đỉnh có thể đã được leo nhưng không ai ghi chép |
Cần lưu ý: khái niệm "chưa ai chinh phục" phụ thuộc vào ghi chép. Người dân địa phương, thợ săn, người chăn gia súc có thể đã lên nhiều đỉnh thấp từ lâu mà không ai viết lại. Lịch sử leo núi chủ yếu là lịch sử do các đoàn có ghi chép kể.
Chinh phục kiểu mới: tuyến mới, mặt núi mới
Với những đỉnh nổi tiếng đã được leo hết, giới leo núi đỉnh cao chuyển sang thử thách khác:
- Tuyến mới trên mặt núi chưa ai leo, như các vách dựng đứng của dãy Karakoram.
- Mùa đông: mười bốn đỉnh trên 8.000 m đều đã được leo vào mùa đông, đỉnh cuối cùng là K2 năm 2021.
- Phong cách sạch: leo nhanh, ít người, không dây cố định, không oxy (alpine style).
- Nối đỉnh (traverse): đi liên tiếp nhiều đỉnh trên cùng một sống núi mà không xuống.
Những đỉnh "chưa ai leo" còn được phép leo phần lớn nằm ở độ cao 6.000 m trở xuống, ở những vùng xa như dãy Côn Lôn, Thiên Sơn, Pamir, Nam Cực. Các nhà leo núi vẫn đều đặn công bố "lần lên đỉnh đầu tiên" ở những nơi này mỗi năm, dù ít khi lên báo.
Góc nhìn hôm nay: không phải ngọn núi nào cũng cần bị chinh phục
Gangkhar Puensum, Kailash, Machapuchare đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu "chinh phục" có phải là cách duy nhất để quan hệ với một ngọn núi? Người hành hương quanh Kailash không cần lên đỉnh; với họ, đi vòng quanh núi mới là thành tựu. Joe Brown và George Band dừng lại vài mét trước đỉnh Kangchenjunga và vẫn được coi là đã chinh phục ngọn núi.
Ở Việt Nam, nhiều ngọn núi gắn với tín ngưỡng địa phương — núi Bà Đen, Yên Tử, núi Tản Viên (Ba Vì) — cũng cho thấy cách người xưa nhìn núi: là nơi thờ phụng, nơi tu hành, không phải đối thủ để khuất phục. Đi núi với tâm thế ấy giúp ta để ý đến văn hoá và thiên nhiên, chứ không chỉ đến con số độ cao.
Muốn tìm hiểu thêm: các bài viết và cơ sở dữ liệu của American Alpine Journal và Himalayan Database ghi lại những lần lên đỉnh đầu tiên hằng năm; các tài liệu về hành hương Kailash cho góc nhìn tôn giáo; và với Bhutan, chính sách bảo tồn núi thiêng là ví dụ hiếm hoi về một quốc gia chủ động chọn không khai thác những gì mình có.
Câu hỏi thường gặp
Ngọn núi cao nhất chưa ai chinh phục là núi nào?
Gangkhar Puensum ở Bhutan, cao khoảng 7.570 m, được coi là ngọn núi cao nhất thế giới chưa ai lên đỉnh. Bhutan cấm leo núi cao từ năm 1994 và cấm toàn bộ hoạt động leo núi từ năm 2003 vì tôn trọng tín ngưỡng.
Vì sao không ai leo núi Kailash?
Kailash là núi thiêng của Ấn Độ giáo, Phật giáo Tây Tạng, đạo Jain và đạo Bön, nên việc leo bị coi là xúc phạm. Chính quyền không cấp phép leo; người hành hương chỉ đi vòng quanh núi khoảng 52 km.
Núi Machapuchare có ai leo chưa?
Năm 1957, một đoàn Anh lên tới khoảng 50 m dưới đỉnh rồi dừng theo cam kết không bước lên đỉnh thiêng. Sau đó Nepal đóng cửa ngọn núi, và chưa có lần lên đỉnh chính thức nào được ghi nhận.
Còn bao nhiêu ngọn núi chưa ai leo?
Không có con số chính xác, vì nhiều đỉnh thấp ở Nam Cực, Greenland, Trung Á chưa được đo đạc hay đặt tên. Ước tính là hàng nghìn đỉnh, phần lớn dưới 6.000 m và ở vùng rất xa xôi.
Vì sao người leo Kangchenjunga không bước lên đỉnh?
Năm 1955, đoàn Anh hứa với vua xứ Sikkim sẽ không dẫm lên đỉnh thiêng, nên Joe Brown và George Band dừng lại vài mét dưới đỉnh. Nhiều người leo sau này vẫn giữ truyền thống đó.