Sherpa là một dân tộc sống chủ yếu ở vùng núi cao đông bắc Nepal, nổi tiếng nhất là vùng Solu-Khumbu dưới chân Everest. Từ thập niên 1920, người Sherpa làm nghề khuân vác rồi dẫn đường cho các đoàn leo núi, và đến nay họ là xương sống của gần như mọi chuyến leo Himalaya: dựng trại, cắm dây, mang oxy, cứu người. "Sherpa" vừa là tên một dân tộc, vừa bị dùng như tên một nghề — và sự nhập nhằng ấy che khuất nhiều điều.
Người Sherpa từ đâu đến
Tên gọi "Sherpa" trong tiếng Tạng thường được giải thích là "người phương Đông" (shar: phía đông, pa: người). Theo truyền thống truyền miệng và nghiên cứu của các nhà nhân học, tổ tiên người Sherpa di cư từ vùng Kham ở miền đông Tây Tạng, vượt dãy Himalaya sang vùng Khumbu khoảng năm thế kỷ trước. Ngôn ngữ Sherpa thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng.
Người Sherpa theo Phật giáo Tây Tạng, chủ yếu là phái Nyingma (Cổ Mật). Các tu viện như Tengboche — ngôi tu viện lớn nhất vùng Khumbu, xây lần đầu năm 1916 — là trung tâm đời sống tinh thần. Lễ hội Mani Rimdu, với các điệu múa mặt nạ của các nhà sư, là dịp lớn trong năm ở Tengboche và một số tu viện khác.
Trước khi có các đoàn leo núi, kinh tế Khumbu dựa vào chăn nuôi bò yak, trồng khoai tây trên những thửa ruộng ở độ cao trên 3.000 m, và buôn bán muối, len, ngũ cốc qua đèo Nangpa La giữa Nepal và Tây Tạng.
Cơ thể sinh ra cho độ cao?
Người Sherpa nổi tiếng chịu được độ cao tốt hơn người từ vùng thấp. Khoa học đã tìm ra một phần lý do, dù chưa phải tất cả.
- Gen EPAS1: người Tây Tạng — và người Sherpa, vốn có chung nguồn gốc — mang một biến thể của gen này giúp họ không tăng hồng cầu quá mức khi ở cao. Máu không bị đặc quá, tim không phải làm việc quá sức. Một nghiên cứu năm 2014 cho thấy biến thể này nhiều khả năng được thừa hưởng từ người Denisova, một nhóm người cổ đã tuyệt chủng.
- Dùng oxy hiệu quả hơn: một số nghiên cứu cho thấy tế bào cơ của người Sherpa sản sinh năng lượng tiết kiệm oxy hơn, và mạch máu nhỏ dẫn máu tốt hơn ở độ cao.
- Cả đời sống ở cao: nhiều người lớn lên ở độ cao 3.500–4.000 m, nên cơ thể đã thích nghi sẵn.
Nhưng cần nói rõ: người Sherpa vẫn bị say độ cao, vẫn bị tê cóng, vẫn chết trên núi. Lợi thế sinh học là có thật, nhưng không biến họ thành siêu nhân. Coi họ như "không biết mệt" chính là cách nhìn đã khiến họ phải gánh phần việc nguy hiểm nhất.
Từ phu khuân vác đến người dẫn đường
Các đoàn Anh thập niên 1920 thuê người Sherpa sống ở Darjeeling (Ấn Độ) làm phu khuân vác. Họ nhanh chóng nổi bật vì sức bền và sự tin cậy. Một trận lở tuyết năm 1922 trên Everest giết chết bảy phu khuân vác — những người đầu tiên trong danh sách dài người Sherpa mất mạng trên núi.
Tenzing Norgay, người cùng Hillary lên đỉnh Everest năm 1953, đã tham gia nhiều đoàn Everest từ thập niên 1930. Thành công năm 1953 đưa tên một người Sherpa lên trang nhất báo chí thế giới lần đầu tiên. Năm 1993, Pasang Lhamu Sherpa trở thành người phụ nữ Nepal đầu tiên lên đỉnh Everest; bà mất trên đường xuống, và được Nepal tôn vinh như anh hùng dân tộc.
Các vai trò trên núi
| Vai trò | Công việc |
|---|---|
| Phu khuân vác (porter) | Mang hàng từ làng lên trại nền; nhiều người là dân tộc khác như Rai, Tamang chứ không phải Sherpa |
| Sherpa leo cao (climbing Sherpa) | Mang lều, oxy, lương thực lên các trại cao; đi cùng khách tới đỉnh |
| "Bác sĩ thác băng" (Icefall Doctors) | Nhóm chuyên bắc thang, cắm dây qua Thác băng Khumbu mỗi mùa, sửa đường khi băng dịch chuyển |
| Đội cắm dây (rope fixing) | Mở đường và cắm dây cố định từ trại cao lên đỉnh trước khi khách leo |
| Sirdar | Trưởng nhóm Sherpa của đoàn, điều phối người và đồ |
| Đầu bếp, phụ bếp | Nấu ăn ở trại nền và trại cao |
Một chuyến leo thương mại điển hình: một người Sherpa leo cao có thể phải qua Thác băng Khumbu hàng chục lần trong mùa để chuyển đồ, trong khi khách hàng chỉ đi qua vài lần. Mỗi lần qua là một lần đánh cược với các khối băng có thể sụp.
Những năm đau thương
Ngày 18 tháng 4 năm 2014, một khối băng lớn sụp xuống Thác băng Khumbu, giết chết 16 người dẫn đường Nepal, phần lớn là Sherpa, khi họ đang chở đồ cho các đoàn. Đây là thảm hoạ đơn lẻ tồi tệ nhất trên Everest tính tới lúc ấy. Sau đó, nhiều người Sherpa đòi tăng bảo hiểm, tăng tiền bồi thường cho gia đình người mất và quyền lợi tốt hơn, và mùa leo phía Nepal năm đó gần như bị huỷ.
Một năm sau, trận động đất ngày 25 tháng 4 năm 2015 ở Nepal gây ra trận lở tuyết đổ xuống Trại Nền Everest, khiến khoảng hai mươi người thiệt mạng, trong khi cả nước Nepal mất hàng nghìn người.
Hai sự kiện liên tiếp làm thế giới nhìn rõ hơn: phần lớn rủi ro trên Everest không rơi vào người trả tiền leo, mà vào người được trả tiền mang đồ.
Người Sherpa hôm nay: không chỉ là người dẫn đường
Những thập kỷ gần đây, người Sherpa và người leo núi Nepal nói chung bước ra khỏi vai trò phụ.
- Kami Rita Sherpa giữ kỷ lục số lần lên đỉnh Everest, khoảng ba mươi lần — con số tăng theo từng mùa.
- Nhiều công ty leo núi lớn nay do người Nepal làm chủ, thay vì chỉ là đối tác của các công ty phương Tây.
- Tháng 1 năm 2021, mười người leo núi Nepal cùng lên đỉnh K2 vào mùa đông lần đầu tiên — thành tựu cuối cùng còn trống trong lịch sử các đỉnh trên 8.000 m.
- Thế hệ trẻ có nhiều người học đại học ở Kathmandu hoặc nước ngoài, làm ngành khác hẳn nghề núi. Ở nhiều làng Khumbu, cha mẹ dẫn đường mong con mình không phải đi núi.
Một chi tiết hay bị nhầm: ở phương Tây, chữ "sherpa" (viết thường) đôi khi dùng cho bất kỳ ai khuân vác, kể cả trong ngoại giao ("sherpa" chuẩn bị hội nghị thượng đỉnh). Với người Sherpa, đó là tên dân tộc của họ, không phải chức danh. Trên núi, nhiều người dẫn đường giỏi thuộc các dân tộc khác của Nepal.
Góc nhìn hôm nay: đi Khumbu với sự tôn trọng
Với người muốn đến vùng Khumbu, kể cả chỉ đi bộ tới Trại Nền Everest, có vài điều nên biết:
- Thuê hướng dẫn viên và porter qua đơn vị trả lương đúng, có bảo hiểm, không bắt mang quá nặng. Các tổ chức bảo vệ quyền porter thường khuyến nghị giới hạn khối lượng mỗi người mang.
- Đi vòng các bức tường đá khắc kinh (mani) và bảo tháp theo chiều kim đồng hồ, theo tập quán Phật giáo.
- Ghé tu viện Tengboche, nhà bảo tàng nhỏ ở Namche Bazaar về văn hoá Sherpa và lịch sử leo núi.
- Tìm hiểu về Quỹ Himalaya của Edmund Hillary, đã xây hàng chục trường học và trạm xá trong vùng.
Đọc thêm: tự truyện của Tenzing Norgay, Tiger of the Snows (1955); các công trình của nhà nhân học Sherry Ortner về người Sherpa và leo núi, như Life and Death on Mt. Everest (1999); phim tài liệu Sherpa (2015), quay đúng mùa 2014 và thảm hoạ thác băng.
Câu hỏi thường gặp
Người Sherpa là ai?
Sherpa là một dân tộc sống chủ yếu ở vùng núi cao đông bắc Nepal, nhất là Solu-Khumbu dưới chân Everest. Họ có nguồn gốc từ miền đông Tây Tạng, nói một ngôn ngữ thuộc nhóm Tạng và theo Phật giáo Tây Tạng.
Vì sao người Sherpa leo núi giỏi?
Một phần do di truyền, như biến thể gen EPAS1 giúp họ không tăng hồng cầu quá mức ở độ cao, và một phần do lớn lên ở vùng trên 3.000 m. Kinh nghiệm nghề nghiệp tích luỹ qua nhiều thế hệ cũng quan trọng không kém.
Sherpa là tên dân tộc hay tên nghề?
Sherpa là tên dân tộc. Vì người Sherpa nổi tiếng với nghề dẫn đường, chữ này hay bị dùng như tên nghề, nhưng nhiều người dẫn đường và khuân vác trên Himalaya thuộc các dân tộc khác như Rai, Tamang.
Ai lên đỉnh Everest nhiều lần nhất?
Kami Rita Sherpa giữ kỷ lục số lần lên đỉnh Everest, khoảng ba mươi lần và tăng dần theo từng mùa leo. Ông là người dẫn đường chuyên nghiệp đến từ vùng Solu-Khumbu.
Thảm hoạ Everest năm 2014 là gì?
Ngày 18 tháng 4 năm 2014, một khối băng sụp ở Thác băng Khumbu giết chết 16 người dẫn đường Nepal, phần lớn là Sherpa. Sự kiện khiến mùa leo phía Nepal năm đó gần như bị huỷ và làm dấy lên đòi hỏi về bảo hiểm, quyền lợi cho người dẫn đường.