Lạc đà và chó kéo xe là hai loài vật đã giúp con người đi qua những vùng khắc nghiệt nhất: lạc đà chịu khát và nóng ở sa mạc, chó kéo xe chịu lạnh và kéo khỏe trên băng tuyết. Lạc đà sống được nhiều ngày không uống nước nhờ thân nhiệt dao động và thận giữ nước cực tốt, chứ không phải nhờ bướu chứa nước. Chó kéo xe có thể chạy hàng trăm km mỗi tuần trong giá lạnh, đốt năng lượng ở mức mà ít loài động vật nào sánh được.
Lạc đà: cỗ máy sống của sa mạc
Có hai loài lạc đà nhà chính. Lạc đà một bướu (dromedary) sống ở Bắc Phi, Trung Đông và Nam Á, chiếm phần lớn số lạc đà trên thế giới. Lạc đà hai bướu (Bactrian) sống ở Trung Á, Mông Cổ, chịu được cả nóng mùa hè lẫn mùa đông lạnh dưới -30°C. Ngoài ra còn lạc đà hai bướu hoang dã ở Gobi, nay được xếp thành một loài riêng và đang rất hiếm.
Bướu không chứa nước
Đây là hiểu lầm phổ biến nhất. Bướu lạc đà là khối mỡ, nặng có thể vài chục kg, dự trữ năng lượng cho những lúc thiếu ăn. Gom mỡ vào một chỗ thay vì phủ khắp người còn giúp phần thân còn lại tản nhiệt dễ hơn. Khi lạc đà đói lâu, bướu teo và xệ xuống.
Những cách chịu khát
- Thân nhiệt dao động: lạc đà để thân nhiệt tăng lên vài độ vào ban ngày rồi hạ xuống ban đêm, nhờ đó không phải đổ mồ hôi sớm để giữ nhiệt độ cố định, tiết kiệm nhiều lít nước mỗi ngày.
- Thận và ruột giữ nước: nước tiểu cô đặc, phân khô đến mức có thể dùng làm chất đốt ngay.
- Hồng cầu hình bầu dục: khác với hầu hết động vật có vú, hồng cầu lạc đà có hình bầu dục, chịu được sự thay đổi lớn về lượng nước trong máu mà không vỡ.
- Chịu mất nước lớn: lạc đà chịu được mức mất nước khoảng một phần tư trọng lượng cơ thể, mức có thể gây tử vong cho nhiều loài khác.
- Uống bù rất nhanh: khi gặp nguồn nước, một con lạc đà khát có thể uống khoảng một trăm lít trong vài phút.
Thân thể sinh ra cho cát
Lạc đà có hai hàng lông mi dài, mí mắt thứ ba mỏng để quét cát, lỗ mũi khép lại được khi bão cát. Bàn chân to, đế dày và mềm, xòe ra trên cát để không lún. Chúng ăn được cả cây gai và cây có muối mà gia súc khác bỏ qua. Một con lạc đà thồ có thể mang vài trăm kg hàng và đi khoảng 30 đến 40 km mỗi ngày trong nhiều ngày liền.
Lạc đà đã thay đổi lịch sử thế nào
Lạc đà một bướu được thuần hóa ở bán đảo Ả Rập, theo nhiều nghiên cứu khảo cổ vào khoảng cuối thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên. Nhờ lạc đà, các tuyến buôn hương liệu xuyên Ả Rập, rồi các đoàn buôn xuyên Sahara mới phát triển được. Lạc đà hai bướu là con vật thồ quen thuộc trên các đoạn khô cằn của Con đường tơ lụa.
Lạc đà còn tới cả những nơi bất ngờ. Thế kỷ 19, nước Úc nhập lạc đà cùng những người dắt lạc đà từ Afghanistan, Ấn Độ và vùng lân cận để mở đường vào nội địa khô cằn. Đoàn thám hiểm Burke và Wills năm 1860–1861 mang theo lạc đà. Khi xe tải và đường sắt thay thế, nhiều con bị thả ra hoang. Ngày nay nước Úc có một đàn lạc đà hoang lớn, ước tính hàng trăm nghìn con, gây hại cho nguồn nước và thảm thực vật.
Chó kéo xe: vận động viên sức bền của vùng lạnh
Con người dùng chó kéo xe trượt ở vùng Bắc Cực từ hàng nghìn năm trước. Khảo cổ ở đảo Zhokhov, ngoài khơi bắc Siberia, tìm thấy xương chó và mảnh xe trượt có niên đại khoảng chín nghìn năm, được coi là một trong những dấu vết sớm nhất của chó kéo xe. Người Thule, tổ tiên người Inuit, mang chó kéo xe khi tỏa sang Canada và Greenland.
Các giống chó nổi tiếng
| Giống | Nguồn gốc | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Chó Greenland và chó Inuit Canada | Người Inuit, Greenland và Bắc Cực Canada | Kéo khỏe, chịu đói, gần với chó kéo xe cổ; Amundsen dùng chó Greenland ở Nam Cực |
| Siberian Husky | Người Chukchi ở đông bắc Siberia | Nhẹ, nhanh, bền, mắt thường xanh hoặc hai màu |
| Alaskan Malamute | Người Iñupiat ở Alaska | To, khỏe, hợp kéo tải nặng hơn là chạy nhanh |
| Samoyed | Người Nenets ở Siberia | Lông trắng dày, vừa chăn tuần lộc vừa kéo xe |
| Alaskan Husky | Lai tạo cho đua | Không phải giống chuẩn, chọn theo khả năng chạy; thống trị các cuộc đua đường dài |
Vì sao chó chịu được lạnh
Chó kéo xe có hai lớp lông: lớp trong dày, mịn giữ nhiệt; lớp ngoài cứng, chống nước và tuyết. Khi ngủ ngoài trời, chúng cuộn tròn, lấy đuôi che mũi, để tuyết phủ lên làm lớp cách nhiệt. Bàn chân có hệ mạch máu trao đổi nhiệt ngược dòng, giữ cho đệm chân đủ ấm để không bị cóng mà không mất quá nhiều nhiệt. Trên những chặng đua dài, người ta còn mang giày vải cho chó để bảo vệ chân khỏi băng sắc.
Khả năng chuyển hóa của chó kéo xe khi đua đường dài là điều các nhà sinh lý học chú ý: chúng tiêu thụ nhiều nghìn kcal mỗi ngày, chủ yếu từ mỡ, và vẫn giữ được sức bền ngày này qua ngày khác mà không bị kiệt như phần lớn động vật khác.
Cuộc chạy tiếp sức cứu Nome năm 1925
Tháng 1 năm 1925, bệnh bạch hầu bùng phát ở thị trấn Nome, Alaska. Huyết thanh chữa bệnh ở xa hàng nghìn km, máy bay không bay được trong giá lạnh mùa đông. Huyết thanh được chở bằng tàu hỏa tới Nenana, rồi khoảng 20 người đánh xe cùng khoảng 150 con chó chạy tiếp sức gần 1.100 km tới Nome, mất khoảng năm ngày rưỡi trong bão tuyết.
Con chó Balto dẫn đầu chặng cuối và trở nên nổi tiếng, có tượng ở Công viên Trung tâm New York. Nhưng nhiều người trong nghề cho rằng anh hùng thật là Togo, chó đầu đàn của Leonhard Seppala, đã chạy chặng dài và nguy hiểm nhất, băng qua mặt băng vịnh Norton. Từ năm 1973, cuộc đua Iditarod dài khoảng 1.600 km từ vùng Anchorage tới Nome được tổ chức hằng năm, một phần để tưởng nhớ chuyến đi này.
Chó trong thám hiểm vùng cực
Ở thời đại thám hiểm cực, lựa chọn chó hay không gần như quyết định số phận đoàn. Chó nhẹ, đi được trên lớp băng mỏng mà ngựa sẽ sụt, ăn được thịt và thậm chí thịt của chính đồng loại, điều mà người châu Âu thấy khó chấp nhận nhưng các nhà thám hiểm Na Uy coi là thực tế. Đổi lại, điều khiển chó là kỹ năng phải học nhiều năm.
Tới năm 1994, chó biến mất khỏi Nam Cực theo quy định của Nghị định thư Madrid, vì lo ngại chó có thể lây bệnh sài sốt cho hải cẩu. Những đội chó cuối cùng của Cục Khảo sát Nam Cực Anh được đưa đi vào đầu năm 1994. Xe trượt tuyết máy đã thay hoàn toàn.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Lạc đà | Chó kéo xe |
|---|---|---|
| Môi trường | Sa mạc nóng hoặc lạnh khô | Băng tuyết, vùng cực |
| Cách mang hàng | Thồ trên lưng, có khi kéo xe | Kéo xe trượt theo đàn |
| Điểm mạnh | Chịu khát, ăn thực vật khó ăn | Chịu lạnh, sức bền cao, nhẹ |
| Điểm yếu | Chậm thích nghi với đất ướt, trơn | Cần nhiều thịt và mỡ làm thức ăn |
| Ngày nay | Vẫn dùng ở du mục, du lịch, đua lạc đà | Chủ yếu đua, du lịch, một số cộng đồng bắc cực |
Góc nhìn hôm nay
Cả lạc đà và chó kéo xe đều đang chuyển từ "phương tiện" sang "bạn đồng hành văn hóa". Ở Mông Cổ, lễ hội lạc đà mùa đông vùng Gobi giữ truyền thống đua lạc đà hai bướu. Ở Na Uy, Phần Lan, Canada, du khách có thể thử điều khiển đàn chó trong vài giờ. Nếu tham gia, nên chọn nơi có chuồng trại sạch, chó được nghỉ đủ và có bác sĩ thú y theo dõi.
Để tìm hiểu thêm: các bài về sinh lý lạc đà của nhà sinh lý học Knut Schmidt-Nielsen, người nghiên cứu lạc đà ở sa mạc từ thập niên 1950; và tư liệu về cuộc chạy huyết thanh Nome của Bảo tàng Carrie M. McLain ở Nome. Bài học từ hai loài này là: con người đi được xa đến vậy không phải một mình, mà nhờ hiểu và cộng tác với những sinh vật thích nghi tốt hơn mình.
Câu hỏi thường gặp
Bướu lạc đà chứa gì?
Bướu lạc đà chứa mỡ, không chứa nước. Mỡ là nguồn năng lượng dự trữ khi thiếu ăn, và việc gom mỡ vào bướu giúp phần còn lại của cơ thể tản nhiệt dễ hơn. Khả năng chịu khát đến từ thân nhiệt dao động, thận giữ nước và hồng cầu đặc biệt.
Lạc đà nhịn uống nước được bao lâu?
Tùy thời tiết và lượng nước trong thức ăn, lạc đà có thể đi nhiều ngày, có khi vài tuần vào mùa mát, không cần uống. Chúng chịu được mất nước khoảng một phần tư trọng lượng cơ thể và có thể uống bù khoảng một trăm lít trong vài phút.
Chó Balto và chó Togo khác nhau thế nào?
Cả hai đều tham gia cuộc chạy tiếp sức chở huyết thanh tới Nome năm 1925. Balto dẫn đầu chặng cuối nên nổi tiếng và có tượng ở New York. Togo chạy chặng dài và nguy hiểm nhất, nhiều người trong nghề coi là con chó đóng góp lớn nhất.
Vì sao không còn chó kéo xe ở Nam Cực?
Nghị định thư Madrid về bảo vệ môi trường Nam Cực yêu cầu đưa toàn bộ chó ra khỏi lục địa trước tháng 4 năm 1994. Lý do là lo ngại chó có thể lây bệnh cho hải cẩu và các động vật bản địa. Xe trượt tuyết máy đã thay thế chó.
Lạc đà một bướu và hai bướu khác nhau thế nào?
Lạc đà một bướu sống ở vùng nóng như Bắc Phi, Trung Đông, lông ngắn, chân dài. Lạc đà hai bướu sống ở Trung Á và Mông Cổ, lông dày, chịu được mùa đông rất lạnh. Hai loài có thể lai với nhau.