Người mới đọc khoa học viễn tưởng nên bắt đầu từ truyện ngắn hoặc tiểu thuyết mỏng, cốt truyện rõ, ít thuật ngữ — chẳng hạn Hoa trên mộ Algernon của Daniel Keyes, Fahrenheit 451 của Ray Bradbury hay Người về từ sao Hỏa của Andy Weir — rồi mới đến những bộ dày như Xứ Cát hay Tam thể. Chọn đúng cuốn đầu tiên quan trọng hơn chọn cuốn "hay nhất": một cuốn quá nặng ngay từ đầu dễ làm người ta kết luận rằng mình không hợp thể loại này. Bài dưới đây gợi ý theo khẩu vị, kèm vài mẹo đọc cho bền.
Khoa học viễn tưởng không phải một khối
Viễn tưởng gồm nhiều dòng khác nhau như quán ăn có nhiều món. Thích một món không có nghĩa sẽ thích món kia. Biết các dòng chính giúp chọn sách trúng hơn:
| Dòng | Đặc điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Viễn tưởng "cứng" | Khoa học được tính kỹ, nhân vật giải quyết vấn đề bằng kiến thức | Người thích toán, lý, kỹ thuật, truyện giải đố |
| Viễn tưởng xã hội | Giả định một thay đổi rồi xem xã hội và con người biến đổi thế nào | Người thích văn học, tâm lý, triết học |
| Phản địa đàng (dystopia) | Xã hội tương lai bị kiểm soát, ngột ngạt | Người thích truyện căng thẳng, có thông điệp |
| Space opera | Đế chế ngân hà, nhiều hành tinh, quy mô sử thi | Người thích truyện dài, nhiều nhân vật, chính trị |
| Viễn tưởng phiêu lưu cổ điển | Thám hiểm, máy móc, nhịp nhanh | Người mới, thiếu niên |
| Viễn tưởng hài | Lấy ý tưởng khoa học để châm biếm | Người sợ sách "nặng" |
Cuốn đầu tiên: năm lựa chọn ít rủi ro
Hoa trên mộ Algernon — Daniel Keyes
Ban đầu là truyện ngắn năm 1959, sau viết thành tiểu thuyết năm 1966. Một người đàn ông chậm phát triển trí tuệ được phẫu thuật để trở nên thông minh, giống như chú chuột Algernon trong phòng thí nghiệm. Truyện viết dưới dạng nhật ký, chính tả và cách viết thay đổi theo trí tuệ của nhân vật. Khoa học chỉ là cái cớ; điều đọng lại là câu hỏi về phẩm giá, tình bạn và cô đơn. Người không bao giờ đọc viễn tưởng cũng thường khóc khi đọc xong.
Fahrenheit 451 — Ray Bradbury
Tiểu thuyết năm 1953, chỉ khoảng hai trăm trang. Lính cứu hoả trong tương lai không dập lửa mà đốt sách. Bradbury viết như thơ, nhịp nhanh, dễ đọc, và câu hỏi về việc đọc sách làm người đọc thấy chính mình trong đó.
Người về từ sao Hỏa (The Martian) — Andy Weir
Một phi hành gia bị bỏ lại trên sao Hỏa phải sống sót bằng kiến thức thực vật học và kỹ thuật. Giọng kể hài hước, mỗi chương một bài toán. Nếu bạn thích cảm giác "à, ra là làm được thế", đây là cửa vào viễn tưởng cứng dễ nhất. Ai thích thì đọc tiếp Project Hail Mary (2021) cùng tác giả.
Biên niên sử sao Hỏa — Ray Bradbury
Xuất bản năm 1950, gồm những truyện ngắn nối nhau về cuộc di dân của loài người lên sao Hỏa. Không cần đọc liền mạch; mỗi truyện đứng được một mình. Sao Hỏa của Bradbury không đúng khoa học — ông biết thế và không quan tâm — nhưng là sao Hỏa đẹp và buồn nhất trong văn chương.
Bí kíp quá giang vào ngân hà — Douglas Adams
Ra đời từ chương trình kịch truyền thanh của BBC năm 1978, in sách năm 1979. Trái Đất bị phá huỷ để làm đường cao tốc liên hành tinh ngay trang đầu, và mọi thứ sau đó còn vô lý hơn. Một cuốn để cười, hợp với người nghĩ viễn tưởng là phải nghiêm trang.
Đọc tiếp theo khẩu vị
| Nếu bạn thích… | Đọc tiếp |
|---|---|
| Phiêu lưu, thám hiểm | Jules Verne: Hai vạn dặm dưới đáy biển, Cuộc du hành vào lòng đất |
| Câu hỏi đạo đức về khoa học | Mary Shelley: Frankenstein; H. G. Wells: Hòn đảo của bác sĩ Moreau |
| Xã hội tương lai ngột ngạt | Aldous Huxley: Thế giới mới tươi đẹp (1932); George Orwell: 1984 (1949); Lois Lowry: Người truyền ký ức (1993) |
| Bí ẩn vũ trụ, cảm giác choáng ngợp | Arthur C. Clarke: Điểm hẹn với Rama (1973), Ngày tàn của tuổi thơ (1953) |
| Triết học, tiếp xúc với cái khác mình | Stanisław Lem: Solaris (1961); anh em Strugatsky: Chuyến dã ngoại bên đường (1972) |
| Nhân học, giới tính, xã hội khác | Ursula K. Le Guin: Bàn tay trái của bóng tối (1969), Kẻ bị truất hữu (1974) |
| Truyện ngắn ý tưởng đậm đặc | Ted Chiang: tuyển tập Câu chuyện đời bạn (2002) và Hơi thở (2019) |
| Chính trị, đế chế, quy mô sử thi | Frank Herbert: Xứ Cát; Isaac Asimov: Nền móng |
| Ý tưởng vũ trụ khổng lồ, bối cảnh châu Á | Lưu Từ Hân: bộ Tam thể, truyện vừa Lưu lạc Địa cầu |
| Thế giới sau thảm hoạ, giọng trầm | Emily St. John Mandel: Trạm Mười Một (2014) |
Tên tiếng Việt ở trên là cách gọi phổ biến; một số cuốn có bản dịch với tên khác hoặc chưa có bản dịch chính thức — nên tra theo tên gốc và tên tác giả khi tìm mua.
Vì sao không nên bắt đầu bằng cuốn "vĩ đại nhất"
Danh sách "sách viễn tưởng hay nhất mọi thời" thường đứng đầu là Xứ Cát, Nền móng, 1984, hay bộ Tam thể. Đó đều là sách lớn, nhưng không dễ cho người mới:
- Xứ Cát có hàng chục thuật ngữ bịa ngay trong mấy chương đầu, và phải đọc qua khoảng một phần tư cuốn mới thật sự cuốn.
- Tam thể tập một khá chậm và đòi kiên nhẫn trước khi các mảnh ghép nối lại.
- Nền móng nhảy cóc qua hàng trăm năm, nhân vật thay liên tục, khó gắn bó với ai.
Chúng hay hơn nhiều khi bạn đã quen với lối kể của thể loại: chấp nhận những từ lạ, tin rằng tác giả sẽ giải thích dần, và thưởng thức ý tưởng hơn là chờ đợi hành động.
Mẹo đọc cho bền
- Bắt đầu bằng truyện ngắn. Một truyện ngắn viễn tưởng tốt chứa nguyên một ý tưởng lớn trong vài chục trang. Truyện "Tiếng sấm" (A Sound of Thunder, 1952) của Bradbury về con bướm bị giẫm chết trong quá khứ là ví dụ kinh điển, đọc mười lăm phút.
- Cho phép mình bỏ dở. Một cuốn không hợp sau năm mươi trang thì đổi cuốn khác. Thể loại này đủ rộng để không phải cố.
- Đừng tra hết mọi từ lạ. Tác giả viễn tưởng thường cố ý thả người đọc vào thế giới lạ và giải thích dần qua ngữ cảnh. Cứ đọc tiếp.
- Chú ý chất lượng bản dịch. Viễn tưởng đầy thuật ngữ, bản dịch kém có thể làm hỏng cả cuốn. Đọc thử vài trang trước khi mua, xem tên dịch giả và ngôn ngữ dịch.
- Ghi năm xuất bản. Đọc một cuốn viết năm 1950 với cảm giác của năm 1950 — không ai lúc đó biết điện thoại thông minh. Lấy năm làm mốc, bạn sẽ thấy tác giả táo bạo đến đâu.
- Đọc cùng người khác. Viễn tưởng sống nhờ ý tưởng, và ý tưởng hay nhất khi được tranh luận. Một nhóm đọc nhỏ hoặc một người bạn cùng đọc là đủ.
Góc nhìn hôm nay: một lộ trình ba tháng
Nếu muốn có lộ trình cụ thể, đây là một gợi ý cân bằng giữa dễ và sâu, mỗi tháng hai cuốn:
- Tháng thứ nhất — làm quen: Fahrenheit 451 và Hoa trên mộ Algernon.
- Tháng thứ hai — mở rộng: Người về từ sao Hỏa (viễn tưởng cứng) và một tuyển tập truyện ngắn của Ted Chiang (viễn tưởng ý tưởng).
- Tháng thứ ba — thử sức: Frankenstein (kinh điển gốc của thể loại) và tập một Xứ Cát hoặc Tam thể.
Sau ba tháng, bạn sẽ biết mình nghiêng về dòng nào, và danh sách "đọc tiếp theo khẩu vị" ở trên trở thành bản đồ. Thư viện công cộng ở các thành phố lớn và các hiệu sách cũ là nơi tốt để thử trước khi mua.
Câu hỏi thường gặp
Người mới đọc khoa học viễn tưởng nên đọc cuốn nào trước?
Nên chọn sách mỏng, cốt truyện rõ, ít thuật ngữ như Fahrenheit 451 của Ray Bradbury, Hoa trên mộ Algernon của Daniel Keyes hoặc The Martian của Andy Weir. Để những bộ dày như Xứ Cát hay Tam thể cho sau khi đã quen thể loại.
Có nên đọc Tam thể khi mới bắt đầu không?
Có thể, nhưng cần kiên nhẫn vì nửa đầu tập một khá chậm và nhiều chi tiết khoa học. Nếu đã đọc vài cuốn viễn tưởng trước đó, bạn sẽ dễ thưởng thức bộ sách hơn.
Khoa học viễn tưởng cứng là gì?
Đó là dòng viễn tưởng chú trọng tính chính xác khoa học, nhân vật giải quyết vấn đề bằng kiến thức có thật. The Martian của Andy Weir và Điểm hẹn với Rama của Arthur C. Clarke là ví dụ dễ tiếp cận.
Sách khoa học viễn tưởng nào hợp với học sinh?
Các tiểu thuyết của Jules Verne, Người truyền ký ức của Lois Lowry và Fahrenheit 451 của Ray Bradbury hợp với học sinh trung học. Chúng có cốt truyện rõ, độ dài vừa phải và gợi nhiều câu hỏi để thảo luận.
Đọc khoa học viễn tưởng có ích gì?
Viễn tưởng tập cho người đọc thói quen đặt câu hỏi "nếu thế này thì sao" và nghĩ về hệ quả lâu dài của khoa học, công nghệ đối với con người. Nhiều nhà khoa học và kỹ sư kể rằng họ chọn nghề vì những cuốn viễn tưởng đọc thời nhỏ.