Xem thiên văn ở Việt Nam nên bắt đầu bằng mắt thường và một ứng dụng bản đồ sao miễn phí, học nhận vài chòm sao và hành tinh sáng, rồi mới tới ống nhòm và cuối cùng là kính thiên văn. Thời điểm tốt nhất là những đêm quanh mùng 1 âm lịch trong mùa khô, ở nơi xa đèn thành phố. Việt Nam nằm gần xích đạo nên thấy được cả những chòm sao phương nam mà người châu Âu hay Bắc Mỹ không thấy, một lợi thế ít người để ý.
Bước 1: chỉ cần đôi mắt và bầu trời tối
Đừng mua kính vội. Hầu hết người bỏ cuộc là vì mua kính trước khi biết nhìn vào đâu. Trong vài tuần đầu, hãy làm ba việc:
- Cài một ứng dụng bản đồ sao như Stellarium (có bản miễn phí cho máy tính và điện thoại). Giơ điện thoại lên trời, ứng dụng cho biết sao nào là sao nào. Bật chế độ màu đỏ để không làm chói mắt.
- Cho mắt quen bóng tối khoảng 20–30 phút. Mắt người cần chừng ấy thời gian để thích nghi hoàn toàn, và một lần nhìn màn hình sáng là mất công. Dùng đèn pin ánh đỏ nếu cần soi đường.
- Học năm sáu mốc dễ trước: Mặt Trăng, sao Kim, sao Mộc, chòm Lạp Hộ (Orion) với ba sao thẳng hàng ở giữa, cụm sao Rua (Pleiades), và sao Bắc Cực.
Lợi thế của vĩ độ thấp
Sao Bắc Cực luôn ở cao trên đường chân trời một góc bằng vĩ độ nơi đứng. Ở Hà Nội góc đó khoảng 21 độ, ở Huế khoảng 16 độ, ở TP Hồ Chí Minh chỉ khoảng 11 độ, nên ở phía Nam sao Bắc Cực nằm rất thấp, dễ bị cây cối, nhà cửa che mất.
Đổi lại, càng xuống phía nam càng thấy nhiều bầu trời Nam bán cầu. Vào các tối mùa xuân, khoảng tháng 3 đến tháng 5, chòm Nam Thập Tự (Crux) hiện lên thấp ở chân trời phía nam, kèm hai sao sáng của chòm Bán Nhân Mã, trong đó có Alpha Centauri, hệ sao gần Mặt Trời nhất. Người ở châu Âu muốn thấy cảnh này phải bay xuống tận gần xích đạo.
Bước 2: ống nhòm, món đồ bị đánh giá thấp
Một chiếc ống nhòm tốt thường là món đầu tiên đáng mua. Nó rẻ hơn kính thiên văn, nhẹ, dễ dùng, và thấy được nhiều thứ bất ngờ. Con số trên ống nhòm, ví dụ 10x50, nghĩa là phóng đại 10 lần, ống kính đường kính 50 mm. Ống kính càng lớn thu càng nhiều ánh sáng.
- 7x50 hoặc 10x50 là cỡ phổ biến cho thiên văn. 7 lần cầm tay ổn định hơn; 10 lần thấy chi tiết hơn nhưng tay rung rõ hơn.
- Qua ống nhòm sẽ thấy: các hố va chạm dọc đường sáng tối trên Mặt Trăng, bốn vệ tinh lớn của sao Mộc như bốn chấm nhỏ thẳng hàng, tinh vân Lạp Hộ như một đám mây mờ, sao Rua bung ra thành hàng chục ngôi sao.
- Mẹo: tựa lưng vào tường hoặc gắn ống nhòm lên chân máy ảnh qua khớp nối để hình đứng yên.
Bước 3: chọn kính thiên văn đầu tiên
Khi đã biết mình thích nhìn gì, mới đến lúc chọn kính. Quy tắc quan trọng nhất: đường kính ống kính quan trọng hơn độ phóng đại. Những chiếc kính quảng cáo "phóng đại 500, 600 lần" với ống kính nhỏ xíu cho hình mờ nhòe; độ phóng đại hữu ích tối đa thường chỉ khoảng hai lần đường kính tính bằng milimét. Chân đế chắc chắn cũng quan trọng không kém: chân lung lay thì kính tốt mấy cũng vô dụng.
| Loại kính | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Khúc xạ (dùng thấu kính) | Gọn, ít phải chỉnh, hình sắc nét với Mặt Trăng, hành tinh | Đường kính lớn thì đắt; loại rẻ có viền màu quanh vật sáng | Người ở chung cư, cần mang đi lại |
| Phản xạ Newton trên chân Dobson | Đường kính lớn nhất trên cùng số tiền; dễ dùng, đẩy tay đi tìm sao | Cồng kềnh; thỉnh thoảng phải chỉnh gương | Người có chỗ để, muốn xem tinh vân, thiên hà |
| Maksutov, Schmidt-Cassegrain | Ống ngắn, độ phóng đại cao, hợp hành tinh | Giá cao hơn; thị trường hẹp | Người thích Mặt Trăng, sao Mộc, sao Thổ |
Với người mới có điều kiện, một kính Dobson đường kính khoảng 150–200 mm thường được giới chơi thiên văn khuyên là lựa chọn đáng tiền nhất. Qua nó, vành đai sao Thổ hiện rõ, các dải mây trên sao Mộc thấy được, và nhiều cụm sao, tinh vân sáng trở nên ấn tượng.
Chọn chỗ và chọn đêm
Tránh ánh đèn
Ô nhiễm ánh sáng là kẻ thù số một. Giới thiên văn dùng thang Bortle từ 1 (trời tối hoàn hảo) đến 9 (trung tâm thành phố lớn). Trong nội đô Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, chỉ thấy được Mặt Trăng, hành tinh và vài chục ngôi sao sáng. Trang bản đồ ô nhiễm ánh sáng trực tuyến (tìm "light pollution map") giúp chọn chỗ tối gần nhà.
Những nơi thường được dân xem sao trong nước nhắc tới: các vùng cao như Mộc Châu, Tà Xùa (Sơn La), vùng núi quanh Đà Lạt (Lâm Đồng), vùng khô hạn ven biển Phan Rang cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) với số đêm trời quang nhiều, và các đảo xa bờ. Lên núi ban đêm thì đi theo nhóm, mang áo ấm, báo trước cho người nhà, đừng đi một mình.
Chọn ngày theo lịch âm
Mẹo rất tiện cho người Việt: lịch âm chính là lịch Mặt Trăng. Những đêm quanh mùng 1 âm lịch không có trăng, trời tối nhất, hợp để xem Ngân Hà, tinh vân, mưa sao băng. Những đêm quanh rằm thì trăng sáng át hết sao mờ, nhưng lại hợp để ngắm chính Mặt Trăng, đẹp nhất là khoảng mùng 7–10 khi bóng tối dọc đường ranh sáng tối làm nổi bật các hố.
Chọn mùa
Thời tiết mỗi miền một khác. Ở miền Bắc, những tháng cuối thu đầu đông thường có nhiều đêm trời trong trước khi vào mùa nồm và mưa phùn. Vùng núi Tây Bắc trời đẹp trong mùa khô, khoảng từ tháng 10 đến tháng 4. Ở miền Nam, mùa khô khoảng tháng 12 đến tháng 4 là mùa đẹp nhất. Duyên hải miền Trung mưa nhiều vào khoảng tháng 9 đến tháng 12, trời khô hơn vào nửa đầu năm. Đây là quy luật chung; trước mỗi chuyến nên xem dự báo mây theo giờ.
Lịch mưa sao băng nên nhớ
| Mưa sao băng | Đêm cực đại (gần đúng) | Ghi chú cho người xem ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Quadrantids | 3–4/1 | Đỉnh ngắn, chỉ vài giờ; xem về gần sáng |
| Lyrids | khoảng 22/4 | Mật độ vừa phải, mùa khô ở phía Nam |
| Eta Aquariids | khoảng 5–6/5 | Hợp với vĩ độ thấp; xem trước bình minh |
| Perseids | 12–13/8 | Rất nổi tiếng nhưng rơi vào mùa mưa, khó gặp trời quang |
| Orionids | khoảng 21/10 | Mảnh vụn của sao chổi Halley |
| Geminids | 13–14/12 | Thường đẹp nhất trong năm với Việt Nam: mật độ cao, mùa khô ở miền Bắc, xem được từ trước nửa đêm |
Con số "100 sao băng mỗi giờ" hay thấy trên báo là chỉ số lý thuyết với trời tối hoàn hảo và điểm tỏa ra ngay trên đỉnh đầu. Thực tế ở nơi có chút ánh đèn, thấy được một phần trong số đó đã là may. Không cần kính; nằm trên ghế xếp, nhìn rộng cả bầu trời là tốt nhất.
Chụp ảnh sao bằng điện thoại
Điện thoại đời mới có chế độ chụp đêm khá mạnh. Đặt máy lên chân đế nhỏ, hẹn giờ chụp để tay không làm rung, chọn thời gian phơi sáng khoảng 10–30 giây nếu máy cho chỉnh tay. Với máy ảnh có ống kính góc rộng, có thể chụp được Ngân Hà ở nơi tối. Thời gian phơi quá dài thì sao sẽ thành vệt do Trái Đất quay; có người chủ động phơi rất lâu để chụp những vòng sao quay quanh cực.
Ngắm và chụp trạm vũ trụ quốc tế bay qua cũng là thú vui dễ làm, chỉ cần tra trước lịch bay qua trên dịch vụ của NASA.
An toàn: đừng bao giờ nhìn Mặt Trời trực tiếp
Đây là điều duy nhất trong thiên văn nghiệp dư có thể gây hại vĩnh viễn. Nhìn Mặt Trời qua ống nhòm hay kính thiên văn không có kính lọc chuyên dụng, dù chỉ một khoảnh khắc, có thể làm bỏng võng mạc. Kính râm, phim chụp X-quang, kính hun khói đều không an toàn. Khi có nhật thực, chỉ dùng kính xem nhật thực đạt tiêu chuẩn ISO 12312-2 mua từ nơi tin cậy, hoặc tấm lọc Mặt Trời lắp phía trước ống kính. Cách đơn giản và an toàn nhất cho trẻ em là chiếu ảnh Mặt Trời qua lỗ kim lên tờ giấy trắng.
Góc nhìn hôm nay: tìm bạn đồng hành và nơi học
- Đài thiên văn Hòa Lạc (Hà Nội) và Đài thiên văn Nha Trang (Khánh Hòa) thuộc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam đều có kính thiên văn và chương trình cho công chúng, trong đó có nhà chiếu hình vũ trụ. Nên xem lịch mở cửa và đăng ký trước.
- Câu lạc bộ thiên văn nghiệp dư ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thường tổ chức buổi ngắm sao chung, cho mượn kính để thử. Đi vài buổi trước khi mua kính là cách tiết kiệm nhất.
- Sách: Turn Left at Orion (Guy Consolmagno và Dan Davis) và NightWatch (Terence Dickinson) là hai sách tiếng Anh kinh điển cho người mới, hướng dẫn từng vật thể nên tìm và trông nó ra sao qua kính nhỏ.
- Ghi nhật ký quan sát: ngày, giờ, nơi, đã thấy gì. Sau một năm, bạn sẽ thấy bầu trời xoay vòng theo mùa và nhận ra mình đã đi xa thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Người mới bắt đầu xem thiên văn nên mua gì?
Chưa cần mua gì đắt tiền: bắt đầu bằng mắt thường và ứng dụng bản đồ sao miễn phí như Stellarium. Khi đã quen trời đêm, một ống nhòm 7x50 hoặc 10x50 là món đầu tiên đáng mua, trước khi tính tới kính thiên văn.
Xem sao ở đâu tại Việt Nam?
Nơi xa đèn thành phố, trời khô và cao như vùng núi Mộc Châu, Tà Xùa, quanh Đà Lạt hoặc vùng khô ven biển Phan Rang cũ. Các đài thiên văn Hòa Lạc và Nha Trang có chương trình cho công chúng.
Khi nào xem mưa sao băng đẹp nhất ở Việt Nam?
Mưa sao băng Geminids quanh 13–14/12 thường đẹp nhất vì mật độ cao và rơi vào mùa khô ở miền Bắc. Nên chọn năm cực đại trùng với những ngày quanh mùng 1 âm lịch để trời không có trăng.
Ở Việt Nam có thấy chòm Nam Thập Tự không?
Có. Vào các tối khoảng tháng 3 đến tháng 5, chòm Nam Thập Tự hiện lên thấp ở chân trời phía nam, càng vào miền Nam càng dễ thấy. Cần nơi có tầm nhìn thoáng về phía nam.
Kính thiên văn phóng đại càng lớn có càng tốt không?
Không. Điều quyết định là đường kính ống kính và độ chắc của chân đế; độ phóng đại hữu ích tối đa chỉ khoảng hai lần đường kính tính bằng milimét. Kính quảng cáo phóng đại hàng trăm lần với ống kính nhỏ thường cho hình mờ.