Phạm Tuân: người Việt Nam và người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ

Phạm Tuân là người Việt Nam đầu tiên bay vào vũ trụ, đồng thời là người châu Á đầu tiên làm được điều đó. Ông bay lên trên tàu Soyuz 37 ngày 23/7/1980 cùng chỉ huy người Nga Viktor Gorbatko, làm việc trên trạm Salyut 6 và trở về ngày 31/7/1980, tổng cộng gần tám ngày trên quỹ đạo. Chuyến bay thuộc chương trình Interkosmos, qua đó Liên Xô đưa phi hành gia của các nước bạn lên vũ trụ.

Phạm Tuân là ai

Phạm Tuân sinh ngày 14/2/1947 ở xã Quốc Tuấn, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình (địa giới hành chính cũ; theo sắp xếp năm 2025, vùng quê này nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Ông lớn lên ở một làng quê đồng bằng, học hết phổ thông rồi vào quân đội, được tuyển làm phi công.

Trước khi được chọn bay vào vũ trụ, ông đã là phi công lái máy bay tiêm kích có nhiều năm kinh nghiệm và được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1973. Chính nền tảng ấy, cùng sức khỏe và khả năng chịu áp lực, đưa tên ông vào danh sách ứng viên khi Việt Nam tham gia chương trình bay vũ trụ.

Interkosmos: tấm vé vào vũ trụ cho các nước bạn

Interkosmos là chương trình hợp tác khoa học vũ trụ mà Liên Xô khởi xướng từ cuối thập niên 1960 với các nước đồng minh. Ban đầu là các vệ tinh và thiết bị khoa học chung. Từ năm 1978, chương trình mở rộng sang các chuyến bay có người: mỗi nước cử một phi hành gia, bay cùng một chỉ huy Liên Xô lên trạm quỹ đạo khoảng một tuần, làm các thí nghiệm do nhà khoa học nước mình đề xuất.

Việt Nam là nước thứ sáu trong loạt bay này. Vì Mông Cổ bay sau Việt Nam gần một năm, Phạm Tuân trở thành người châu Á đầu tiên lên vũ trụ. Về sau chương trình còn đưa phi hành gia của Pháp, Ấn Độ, Syria và một số nước khác lên trạm.

Mười lăm tháng ở Thành phố Ngôi sao

Năm 1979, hai phi công Việt Nam được chọn sang Trung tâm Huấn luyện Phi hành gia mang tên Gagarin ở Thành phố Ngôi sao, ngoại ô Moskva: Phạm Tuân bay chính và Bùi Thanh Liêm dự bị. Hai người cùng học như nhau, vì đến sát ngày bay mới chốt ai lên.

Chương trình huấn luyện dồn dập. Học tiếng Nga đủ để đọc tài liệu kỹ thuật và liên lạc chính xác. Học cấu tạo tàu Soyuz và trạm Salyut, từng công tắc, từng quy trình sự cố. Quay máy ly tâm chịu gia tốc lớn, bay máy bay tạo trạng thái không trọng lượng vài chục giây mỗi lần lượn, tập sinh tồn khi tàu rơi xuống vùng hoang hoặc xuống nước. Ngoài ra còn là các buổi tập thí nghiệm khoa học mà phía Việt Nam chuẩn bị.

Với một phi công đã quen điều khiển máy bay tốc độ cao, phần khó lại thường là phần "chậm": nhớ quy trình dài, làm thí nghiệm tỉ mỉ, sống chung trong không gian chật với đồng đội nói ngôn ngữ khác.

Chuyến bay tháng 7/1980

Tối 23/7/1980 theo giờ Moskva, tên lửa Soyuz rời bệ phóng ở Baikonur, đưa Gorbatko và Phạm Tuân lên quỹ đạo. Ngày hôm sau, Soyuz 37 ghép nối với trạm Salyut 6. Trên trạm khi ấy là tổ bay dài hạn gồm Leonid Popov và Valery Ryumin, đã sống ở đó từ tháng 4 năm ấy.

Bốn người làm việc chung khoảng một tuần. Sau đó Gorbatko và Phạm Tuân trở về bằng tàu Soyuz 36 cũ đang đậu ở trạm, để lại tàu Soyuz 37 mới hơn cho tổ bay dài hạn dùng về sau. Đây là cách làm quen thuộc thời Salyut: tàu chở khách đến thì "đổi xe" để tổ dài hạn luôn có một con tàu còn hạn dùng.

Ngày 31/7/1980, khoang hạ cánh của Soyuz 36 đáp xuống thảo nguyên Kazakhstan. Tổng thời gian bay là 7 ngày 20 giờ 42 phút, với hơn một trăm vòng quanh Trái Đất.

Làm gì trên quỹ đạo

Theo các tài liệu công bố ở Việt Nam và Liên Xô, tổ bay thực hiện khoảng ba chục thí nghiệm, nhiều cái do các nhà khoa học Việt Nam đề xuất. Có thể chia ra mấy nhóm chính:

• Chụp ảnh lãnh thổ Việt Nam từ quỹ đạo để phục vụ lập bản đồ, nghiên cứu tài nguyên, rừng, đất và vùng biển. Năm 1980, ảnh vệ tinh còn rất hiếm với các nước đang phát triển, nên bộ ảnh này có giá trị thực tế.
• Sinh học: nổi tiếng nhất là thí nghiệm nuôi bèo hoa dâu (Azolla), loại bèo dân ta dùng làm phân xanh, để xem nó sinh trưởng thế nào trong không trọng lượng.
• Vật liệu: thử nghiệm kết tinh, nấu chảy vật liệu trong lò nhỏ trên trạm, nơi không có đối lưu và lắng đọng như ở mặt đất.
• Y sinh: theo dõi phản ứng của cơ thể người châu Á với môi trường vũ trụ, như tuần hoàn, tiền đình, giấc ngủ.

Chi tiết từng thí nghiệm và kết quả khoa học cụ thể được báo chí thời đó đưa tin nhiều nhưng ít được công bố dưới dạng công trình dễ tra cứu. Ai muốn tìm hiểu sâu nên tìm các báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hoặc tài liệu lưu ở các bảo tàng, thay vì tin các con số lan truyền trên mạng.

Sau chuyến bay

Trở về, Phạm Tuân được phong Anh hùng Liên Xô và Anh hùng Lao động của Việt Nam. Ông tiếp tục phục vụ trong quân đội, giữ các chức vụ quan trọng trong ngành công nghiệp quốc phòng và được phong quân hàm Trung tướng; ông cũng từng là đại biểu Quốc hội.

Ông nổi tiếng là người kiệm lời, ít khi tự kể chuyện mình. Trong nhiều cuộc phỏng vấn sau này, ông thường nhấn mạnh rằng chuyến bay là công sức của rất nhiều người, cả phía Việt Nam lẫn phía bạn, chứ không riêng ai.

Việt Nam và vũ trụ sau năm 1980

Chuyến bay của Phạm Tuân là một cột mốc mang tính biểu tượng nhiều hơn là khởi đầu của một ngành công nghiệp. Phải gần ba mươi năm sau Việt Nam mới có vệ tinh của riêng mình:

Hiện Trung tâm Vũ trụ Việt Nam ở Khu công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội) là nơi nghiên cứu, chế tạo vệ tinh nhỏ và có đài thiên văn mở cửa cho công chúng tham quan.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

• Bảo tàng Phòng không – Không quân ở Hà Nội có khu trưng bày về chuyến bay vũ trụ năm 1980. Nên xem trước giờ mở cửa và nội dung trưng bày hiện tại vì có thể thay đổi.
• Trung tâm Vũ trụ Việt Nam ở Hòa Lạc có đài thiên văn và nhà chiếu hình vũ trụ, hợp cho học sinh đi tham quan theo đoàn.
• Báo chí lưu trữ: các số báo cuối tháng 7 và đầu tháng 8/1980 đưa tin chuyến bay rất kỹ, là nguồn tư liệu gốc thú vị để đọc lại không khí thời ấy.

Điều đáng nghĩ hơn cả: một đứa trẻ lớn lên ở làng quê đồng bằng Bắc Bộ, không có điều kiện gì đặc biệt, đã đi đến được quỹ đạo nhờ con đường rất cụ thể là học tốt, rèn sức khỏe, giỏi nghề của mình đến mức được tin cậy. Con đường vào vũ trụ ngày nay đa dạng hơn, nhưng nền móng ấy không đổi.