Apollo 11 và bước chân đầu tiên trên Mặt Trăng tháng 7/1969

Apollo 11 là chuyến bay đưa con người đặt chân lên Mặt Trăng lần đầu tiên. Ngày 20/7/1969 theo giờ quốc tế, Neil Armstrong và Buzz Aldrin đáp tàu Eagle xuống Biển Tĩnh Lặng; vài giờ sau, Armstrong bước xuống mặt đất Mặt Trăng, trong khi Michael Collins bay quanh quỹ đạo chờ đón. Ở Việt Nam, lúc tàu đáp là khoảng 3 giờ 17 sáng ngày 21/7, còn bước chân đầu tiên rơi vào gần 10 giờ sáng cùng ngày.

Ba người, ba con tàu, một tên lửa khổng lồ

Đội bay gồm ba phi công thử nghiệm dày dạn. Neil Armstrong, chỉ huy, từng cứu Gemini 8 khỏi một vụ quay mất kiểm soát năm 1966. Buzz Aldrin có bằng tiến sĩ về kỹ thuật hẹn gặp trên quỹ đạo, đúng thứ chuyến bay cần. Michael Collins lái khoang chỉ huy và là người duy nhất trong ba không đặt chân xuống Mặt Trăng.

Đưa họ đi là tên lửa Saturn V, cao khoảng 110 m, nặng gần 3.000 tấn khi đầy nhiên liệu. Năm động cơ F-1 ở tầng một đốt hết hàng nghìn tấn nhiên liệu trong khoảng hai phút rưỡi. Trên đỉnh tên lửa là ba phần:

• Khoang chỉ huy Columbia: nơi ba người sống phần lớn chuyến bay, và là phần duy nhất trở về Trái Đất.
• Khoang phục vụ: gắn sau Columbia, chứa động cơ chính, nhiên liệu, oxy, điện.
• Tàu đổ bộ Eagle: chân nhện, vỏ mỏng như giấy bạc ở nhiều chỗ để giảm nặng. Phần dưới làm bệ hạ cánh và ở lại Mặt Trăng; phần trên có động cơ riêng để bay lên lại quỹ đạo.

Tám ngày bay

Tổng thời gian chuyến bay là hơn tám ngày một chút.

Mười hai phút hạ cánh: chuông báo động và bình xăng cạn

Phần nguy hiểm nhất không phải lúc đi bộ mà là lúc hạ cánh. Khi Eagle đang xuống, máy tính trên tàu liên tục báo lỗi mã "1202" rồi "1201". Cả Armstrong lẫn Aldrin đều không thuộc mã đó. Ở Houston, các kỹ sư trẻ phụ trách máy tính có vài giây để quyết định. Họ biết mã này nghĩa là máy tính đang quá tải và tự bỏ bớt việc ít quan trọng để giữ việc dẫn đường. Câu trả lời gửi lên là: cứ tiếp tục.

Chính khả năng "biết bỏ việc phụ" ấy đến từ cách viết phần mềm của nhóm ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), do Margaret Hamilton dẫn dắt mảng phần mềm bay. Máy tính dẫn đường Apollo có bộ nhớ nhỏ hơn rất nhiều so với một chiếc đồng hồ thông minh bây giờ, nhưng được thiết kế để ưu tiên đúng việc cần làm.

Rắc rối thứ hai: điểm đáp tự động dẫn thẳng vào một hố va chạm đầy đá to. Armstrong chuyển sang điều khiển bán thủ công, lướt ngang tìm chỗ bằng phẳng. Nhiên liệu tụt dần. Trung tâm điều khiển gọi lên "60 giây", rồi "30 giây". Eagle chạm đất khi bình xăng dành cho hạ cánh chỉ còn rất ít. Các phân tích về sau cho rằng lượng dư thực tế nhiều hơn con số đếm ngược lúc ấy, vì nhiên liệu sóng sánh làm đồng hồ đọc sai, nhưng không ai trong phòng điều khiển biết điều đó vào thời điểm đó.

Rồi giọng Armstrong vang về: "Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed." (Houston, đây là Căn cứ Tĩnh Lặng. Đại bàng đã đáp.)

Hai giờ rưỡi trên Mặt Trăng

Kế hoạch ban đầu cho hai người ngủ trước khi ra ngoài, nhưng cả hai xin đi luôn. Mặc đồ, kiểm tra, xả áp khoang mất vài giờ. Armstrong chui ra cửa, bước xuống thang, đặt chân trái lên lớp bụi mịn và nói:

"That's one small step for man, one giant leap for mankind." — Một bước nhỏ của một con người, một bước nhảy vọt khổng lồ của nhân loại.

Armstrong luôn nói ông định nói "a man" (một con người), và người ta còn tranh luận chữ "a" có bị nhiễu sóng nuốt mất hay không. Ý nghĩa thì không ai hiểu sai.

Khoảng hai mươi phút sau, Aldrin xuống theo. Hai người ở ngoài tổng cộng khoảng 2 giờ 31 phút. Việc họ làm được lên kế hoạch tỉ mỉ:

• Thu khoảng 21,5 kg đất đá, kể cả một mẫu "phòng hờ" Armstrong xúc ngay từ đầu, phòng khi phải rút gấp.
• Đặt máy đo địa chấn để nghe "động đất Mặt Trăng".
• Đặt tấm phản xạ tia laser, để các đài thiên văn trên Trái Đất bắn laser lên đo khoảng cách.
• Dựng một tấm lá kim loại hứng các hạt gió Mặt Trời, mang về phân tích.
• Cắm cờ, chụp ảnh, để lại tấm bảng gắn trên chân tàu với dòng chữ đại ý: những người đến từ hành tinh Trái Đất lần đầu đặt chân lên Mặt Trăng, tháng 7/1969, họ đến vì hòa bình cho cả nhân loại.

Một chi tiết vui: phần lớn ảnh đẹp chụp trên Mặt Trăng của Apollo 11 là ảnh Aldrin, vì Armstrong giữ máy ảnh gần hết thời gian. Ảnh Armstrong trên mặt đất Mặt Trăng rất ít.

Khi trở vào khoang, Aldrin phát hiện một cầu dao điện bị gãy, đúng cái cần để kích hoạt động cơ cất cánh. Ông dùng đầu một cây bút dạ nhét vào để bật nó. Động cơ khởi động bình thường.

Người ở lại trên quỹ đạo

Michael Collins bay một mình quanh Mặt Trăng hơn một ngày. Mỗi lần Columbia vòng ra sau Mặt Trăng, ông mất hoàn toàn liên lạc với Trái Đất gần một giờ đồng hồ. Báo chí gọi ông là "người cô đơn nhất trong lịch sử". Trong hồi ký Carrying the Fire, Collins viết rằng ông không thấy cô đơn mà thấy tỉnh táo, thậm chí thích thú. Nỗi lo lớn nhất của ông là phải bay về một mình nếu Eagle không cất cánh được.

Trở về và cách ly

Ngày 24/7, Columbia rơi xuống Thái Bình Dương. Đội cứu hộ ném cho ba phi hành gia bộ đồ cách ly màu xám, rồi đưa họ vào một buồng kín trên tàu sân bay. Không ai chắc Mặt Trăng có vi sinh vật nào không, nên họ bị cách ly khoảng ba tuần tính từ lúc rời Mặt Trăng. Không tìm thấy gì sống, và từ Apollo 15 trở đi việc cách ly bị bỏ.

Từ 1969 đến 1972, sáu chuyến Apollo hạ cánh thành công, đưa tổng cộng mười hai người đi bộ trên Mặt Trăng. Apollo 13 năm 1970 gặp sự cố nổ bình oxy và phải vòng về không hạ cánh.

Bằng chứng: vì sao chuyện "giả mạo" không đứng được

Thuyết cho rằng cuộc đổ bộ được dựng trong phim trường vẫn lan truyền, nhưng có những bằng chứng mà ai cũng kiểm được:

• Tấm phản xạ laser Apollo 11 vẫn được các đài quan sát nhiều nước dùng để đo khoảng cách Trái Đất – Mặt Trăng tới từng centimet.
• Ảnh từ quỹ đạo: tàu Lunar Reconnaissance Orbiter của NASA chụp rõ phần chân tàu đổ bộ, thiết bị và cả vệt đường đi bộ ở các điểm Apollo.
• Mẫu đá đã được phòng thí nghiệm nhiều nước nghiên cứu suốt hơn nửa thế kỷ; chúng có đặc điểm không tạo được trên Trái Đất, như gần như khô kiệt nước và mang dấu vết va đập của thiên thạch nhỏ.
• Liên Xô, đối thủ có radar theo dõi riêng, chưa từng phủ nhận chuyến bay.

Góc nhìn hôm nay: xem gì, đọc gì

Khoang chỉ huy Columbia đang trưng bày ở Bảo tàng Hàng không và Vũ trụ Quốc gia tại Washington. Bộ đồ du hành của Armstrong cũng được bảo tàng này phục chế và trưng bày. Nếu chỉ chọn một phim, hãy xem phim tài liệu Apollo 11 (2019), dựng hoàn toàn bằng phim gốc 70 mm mới được tìm thấy, không lời bình. Nếu chọn một cuốn sách, hồi ký Carrying the Fire của Collins được nhiều người coi là cuốn hay nhất do một phi hành gia viết.

Còn một việc làm được ngay tối nay: nhìn lên Mặt Trăng khoảng vài ngày sau trăng non, tìm vệt tối ở nửa bên phải mặt trăng nhìn từ Bắc bán cầu. Đó là Biển Tĩnh Lặng, một đồng bằng dung nham cổ. Bằng mắt thường không thấy được dấu vết tàu, nhưng biết chỗ ấy có ba người từng đứng là đủ để ngắm khác đi.