Yuri Gagarin là người đầu tiên bay vào vũ trụ: sáng 12/4/1961, ông bay một vòng quanh Trái Đất trên tàu Vostok 1, từ lúc phóng đến lúc chạm đất mất khoảng 108 phút theo số liệu chính thức. Ông 27 tuổi, là một phi công trẻ xuất thân con nhà nông, và gần như không điều khiển gì trong suốt chuyến bay. Điều ông làm được là chứng minh con người sống, tỉnh táo và làm việc được trong tình trạng không trọng lượng, rồi trở về an toàn.
Gagarin là ai trước ngày 12/4/1961
Gagarin sinh ngày 9/3/1934 ở làng Klushino, vùng Smolensk, phía tây Moskva, trong một gia đình làm nông trang tập thể. Ông học nghề đúc kim loại, rồi học tiếp ở một trường kỹ thuật công nghiệp tại Saratov. Chính ở Saratov ông tham gia câu lạc bộ bay, lần đầu cầm lái máy bay nhỏ.
Năm 1955 ông vào trường phi công quân sự ở Orenburg, tốt nghiệp năm 1957, cưới vợ là Valentina Goryacheva cùng năm, rồi về một trung đoàn tiêm kích ở vùng cực bắc gần Murmansk. Đó là nơi bay khó: đêm vùng cực dài, thời tiết đổi nhanh. Đến lúc ấy, Gagarin là một phi công tiêm kích bình thường, chưa có gì đặc biệt.
Được chọn: vì sao lại là ông
Năm 1959–1960, Liên Xô tuyển nhóm phi hành gia đầu tiên từ các phi công quân sự. Điều kiện rất ngặt: trẻ, khỏe, và nhỏ người, vì khoang Vostok chật. Hai mươi người được chọn. Gagarin cao khoảng 1,57 m, vừa vặn với khoang tàu.
Họ trải qua máy ly tâm, buồng cách âm cô lập nhiều ngày, nhảy dù hàng chục lần, buồng áp suất thấp. Từ hai mươi người, sáu người được tập trung huấn luyện cho các chuyến bay đầu. Đầu tháng 4/1961, Ủy ban Nhà nước chọn Gagarin bay chính, German Titov dự bị.
Những người trong cuộc về sau kể lại vài lý do: thành tích huấn luyện tốt, bình tĩnh, nụ cười dễ mến, và lý lịch "chuẩn" của một con nhà nông. Có một chi tiết hay được nhắc: khi vào xem khoang tàu mẫu, Gagarin cởi giày, chỉ đi tất bước vào. Sergei Korolev, tổng công trình sư, được cho là đã để ý cử chỉ ấy. Đây là chuyện kể lại từ hồi ký, nên hiểu như một giai thoại hơn là lý do chính thức.
Con tàu Vostok: quả cầu và ghế phóng
Vostok 1 gồm hai phần. Phần chở người là một quả cầu đường kính khoảng 2,3 m, bọc lớp chịu nhiệt dày. Hình cầu được chọn vì đơn giản: khi rơi vào khí quyển, quả cầu tự ổn định nhờ trọng tâm lệch về một phía, không cần điều khiển phức tạp. Phần thứ hai là khoang thiết bị hình nón đôi, chứa động cơ hãm để kéo tàu ra khỏi quỹ đạo.
Điểm lạ nhất: Vostok không được thiết kế để người lái đáp xuống bên trong. Ở độ cao khoảng 7 km, ghế phóng bắn phi hành gia ra ngoài, và người nhảy dù riêng. Quả cầu rơi bằng dù của nó, chạm đất khá mạnh.
Gagarin có thể điều khiển tay, nhưng bộ điều khiển bị khóa bằng một mã số. Mã được để trong phong bì niêm phong, chỉ mở khi mất liên lạc với mặt đất. Không ai biết đầu óc con người ra sao trong không trọng lượng, nên người ta sợ phi hành gia hoảng loạn. Theo hồi ký của những người trong cuộc, trước giờ bay đã có người lặng lẽ cho Gagarin biết mã.
Quỹ đạo cũng được tính để phòng xấu nhất: nếu động cơ hãm hỏng, tàu vẫn tự rơi xuống sau vài ngày do lực cản khí quyển, và khoang chở đủ dưỡng khí, thức ăn cho khoảng mười ngày.
108 phút, từng chặng một
Trước giờ phóng, cảm biến báo nắp khoang chưa kín. Kỹ thuật viên phải mở ra, tháo và vặn lại cả loạt bu lông rồi mới tiếp tục. Gagarin ngồi chờ trong khoang, nghe nhạc qua liên lạc với mặt đất.
| Giờ Moskva (khoảng) | Diễn biến |
|---|---|
| 9:07 | Tên lửa rời bệ phóng ở Baikonur. Gagarin nói câu nổi tiếng "Poyekhali!", nghĩa là "Ta đi nào!" |
| khoảng 9:09 | Bốn tầng đẩy phụ tách ra |
| khoảng 9:18 | Tầng cuối tắt máy, tàu vào quỹ đạo. Quỹ đạo cao hơn dự tính một chút |
| khoảng 9:20–10:15 | Bay qua Siberia, Thái Bình Dương, mũi Nam Mỹ, Đại Tây Dương; Gagarin báo cáo cảm giác, ăn uống thử, ghi chép |
| khoảng 10:25 | Động cơ hãm khởi động trên vùng trời châu Phi |
| khoảng 10:35 | Khoang chở người rơi vào khí quyển, gia tốc lên tới khoảng 8 lần trọng lực |
| khoảng 10:55 | Gagarin chạm đất bằng dù gần làng Smelovka, vùng Saratov |
Các con số giờ phút trên được lấy theo những tài liệu phổ biến; các nguồn có thể lệch nhau một hai phút, và có tính toán cho tổng thời gian khoảng 106 phút thay vì 108. Con số 108 là con số chính thức được công bố.
Tên gọi liên lạc của Gagarin là "Kedr" (cây tuyết tùng). Ông báo về mặt đất rằng thấy rõ Trái Đất, thấy đường chân trời có viền xanh rất đẹp, và cảm giác không trọng lượng dễ chịu, làm việc được bình thường. Những câu báo cáo khô khan ấy là kết quả khoa học quan trọng nhất của chuyến bay.
Mười phút đáng sợ nhất
Sau khi động cơ hãm tắt, khoang thiết bị phải tách khỏi quả cầu. Nó không tách hết: một bó dây cáp vẫn giữ hai phần dính nhau. Con tàu quay lộn trong khoảng mười phút trước khi nhiệt độ lúc rơi vào khí quyển đốt đứt dây. Gagarin mô tả cảnh tàu quay rất nhanh trong báo cáo sau chuyến bay. Ông vẫn bình tĩnh báo cáo, và hệ thống cuối cùng tự sửa được.
Hạ cánh giữa cánh đồng và một bí mật nhỏ
Gagarin đáp xuống một cánh đồng gần sông Volga, không xa thành phố Engels. Người đầu tiên gặp ông là một bà nông dân cùng cô cháu gái, ngơ ngác nhìn một người mặc bộ đồ màu cam, đội mũ trắng từ trên trời rơi xuống. Quả cầu Vostok đáp cách đó một quãng.
Có một chi tiết bị giữ kín nhiều năm. Quy định của Liên đoàn Hàng không Quốc tế (FAI) khi ấy yêu cầu phi công hạ cánh cùng phương tiện để kỷ lục được công nhận. Phía Liên Xô vì thế không nói rằng Gagarin nhảy dù riêng. Sự thật này chỉ được thừa nhận công khai về sau; FAI vẫn công nhận kỷ lục, vì điều quan trọng là con người đã bay lên quỹ đạo và trở về.
Ngay trong lúc ông đang bay, hãng thông tấn TASS công bố chuyến bay, và Gagarin được thăng vượt cấp từ thượng úy lên thiếu tá.
Sau chuyến bay: nổi tiếng và một cái chết sớm
Gagarin trở thành người nổi tiếng nhất thế giới chỉ sau một buổi sáng. Ông đi thăm hàng chục quốc gia, gặp nguyên thủ, công nhân, học sinh. Nhưng chính vì quá quý, ông bị giữ lại mặt đất. Ông làm việc ở trung tâm huấn luyện phi hành gia, là người dự bị cho chuyến bay Soyuz 1 năm 1967, và tha thiết xin được bay trở lại.
Ngày 27/3/1968, trong một chuyến bay huấn luyện trên máy bay tiêm kích hai chỗ MiG-15UTI cùng huấn luyện viên Vladimir Seryogin, máy bay rơi gần thị trấn Kirzhach, vùng Vladimir. Cả hai thiệt mạng. Gagarin mới 34 tuổi. Nguyên nhân đến nay vẫn còn tranh cãi: thời tiết xấu, một máy bay khác bay quá gần, hay phải lượn gấp để tránh một vật thể. Các cuộc điều tra không đưa ra kết luận dứt khoát.
Tro cốt của ông được đặt trong tường Điện Kremli. Thị trấn Gzhatsk gần quê ông được đổi tên thành Gagarin.
Góc nhìn hôm nay: dấu vết còn lại
- Ngày 12/4 là Ngày Du hành Vũ trụ ở Nga. Từ năm 2011, Liên Hợp Quốc lấy ngày này làm Ngày Quốc tế về Chuyến bay của Con người vào Vũ trụ. Nhiều nơi trên thế giới tổ chức "Yuri's Night", những buổi gặp gỡ về khoa học vũ trụ vào dịp này.
- Bệ phóng số 1 ở Baikonur, nơi Gagarin cất cánh, được gọi là "Bệ phóng Gagarin" và đã đưa rất nhiều chuyến tàu có người lái lên quỹ đạo.
- Nơi hạ cánh gần Engels nay là một công viên tưởng niệm, có đài kỷ niệm.
- Một hố va chạm lớn ở mặt khuất Mặt Trăng mang tên Gagarin.
- Đọc thêm: báo cáo kỹ thuật và tài liệu giải mật về Vostok đã được công bố nhiều; sách tiếng Anh Starman của Jamie Doran và Piers Bizony là một tiểu sử dễ đọc, nên đọc với con mắt phê phán vì nhiều đoạn dựa vào lời kể.
Điều đáng mang về từ câu chuyện này: chuyến bay đầu tiên không cần một người siêu phàm, mà cần một người được chuẩn bị kỹ, giữ bình tĩnh khi mọi thứ trục trặc, và báo cáo chính xác những gì mình thấy. Phần lớn thành công thuộc về hàng nghìn kỹ sư mà khi ấy thế giới không biết tên.
Câu hỏi thường gặp
Yuri Gagarin bay vào vũ trụ năm nào?
Ngày 12/4/1961, trên tàu Vostok 1 phóng từ Baikonur. Ông bay một vòng quanh Trái Đất và trở về trong cùng buổi sáng.
Chuyến bay của Gagarin kéo dài bao lâu?
Theo số liệu chính thức là 108 phút, tính từ lúc phóng đến lúc chạm đất. Một số tính toán sau này cho con số chênh một hai phút, nhưng 108 phút là mốc được dùng rộng rãi nhất.
"Poyekhali" nghĩa là gì?
Đây là câu Gagarin nói lúc tên lửa rời bệ, tiếng Nga có nghĩa là "Ta đi nào!" hay "Lên đường!". Câu nói đã trở thành biểu tượng của kỷ nguyên bay vào vũ trụ.
Gagarin có hạ cánh trong tàu không?
Không. Ở độ cao khoảng 7 km, ông được ghế phóng bắn ra và nhảy dù xuống riêng, đúng như thiết kế của tàu Vostok. Chi tiết này bị giữ kín một thời gian vì quy định công nhận kỷ lục khi đó.
Yuri Gagarin mất như thế nào?
Ông mất ngày 27/3/1968 khi chiếc MiG-15UTI huấn luyện rơi gần Kirzhach, cùng với huấn luyện viên Vladimir Seryogin. Nguyên nhân vụ tai nạn đến nay vẫn còn tranh cãi.