Thương lộ cổ để lại gì hôm nay: từ hạt tiêu đến chữ sa tanh

Các thương lộ cổ như con đường tơ lụa, con đường gốm sứ và con đường hương liệu đã ngừng hoạt động từ lâu, nhưng để lại nhiều thứ ta vẫn dùng mỗi ngày: cây trồng và món ăn, tôn giáo, chữ viết, giấy và kỹ thuật in, cả những từ trong tiếng Việt. Chúng cũng để lại thứ ít ai muốn nhớ, như dịch bệnh lan theo đoàn buôn. Phần dễ thấy nhất là các thành cổ, hang động, thương cảng nay là di sản, trong đó có Óc Eo và Hội An ở Việt Nam.

Trong bếp: cây trồng và món ăn đi theo đoàn buôn

Cách dễ nhất để nhận ra di sản của thương lộ là nhìn vào tên gọi. Người Hán gọi các dân tộc phía tây và phía bắc là "Hồ", và nhiều thứ đến từ đó mang chữ Hồ đứng đầu. Tiếng Việt giữ lại vài từ như vậy:

• Hồ tiêu: "tiêu của người Hồ", dù cây tiêu thật ra đến từ Ấn Độ và Đông Nam Á, được người Hán biết qua thương nhân phía tây và phía nam.
• Hồ đào: quả óc chó, theo truyền thống được đưa vào Trung Hoa từ phía tây.
• Hồ ma: tên cũ của vừng (mè).

Sử ký của Tư Mã Thiên ghi sứ nhà Hán mang nho và cỏ linh lăng từ Đại Uyển về trồng. Theo chiều ngược lại, cây đào và cây mơ từ Trung Hoa sang Ba Tư rồi sang châu Âu; tên khoa học của cây đào, Prunus persica, mang chữ "Ba Tư" vì người La Mã tưởng nó gốc ở đó. Mỗi cái tên sai chỗ như vậy là một dấu vết của chặng trung gian.

Gia vị là phần thấy rõ nhất. Đinh hương, nhục đậu khấu, quế, hồi trong món phở hay món cà ri đều là những thứ từng được chở qua nửa vòng trái đất với giá rất đắt. Ngày nay chúng rẻ và phổ biến chính vì cây giống đã được mang khỏi vùng gốc, phá bỏ độc quyền của các công ty thuộc địa.

Trong niềm tin: tôn giáo đi cùng thương nhân

Tôn giáo lan rộng nhất theo các thương lộ là Phật giáo. Từ Ấn Độ, đạo Phật theo đường bộ qua Gandhara và các ốc đảo Tarim vào Trung Hoa, theo đường biển qua Đông Nam Á. Ở Gandhara (vùng tây bắc Pakistan và đông Afghanistan ngày nay), những tượng Phật sớm nhất mang dáng dấp điêu khắc Hy Lạp: tóc gợn sóng, áo cà sa xếp nếp như áo choàng, một dấu vết của các vương quốc gốc Hy Lạp sau thời Alexander.

Việt Nam đón Phật giáo từ rất sớm, phần lớn theo đường biển. Luy Lâu (vùng Thuận Thành, Bắc Ninh) là trung tâm Phật giáo của Giao Chỉ khoảng thế kỷ 2–3. Theo Cao tăng truyện, tổ tiên thiền sư Khương Tăng Hội vốn người Khang Cư (vùng Sogdia ở Trung Á), sống nhiều đời ở Ấn Độ, rồi cha ông theo nghề buôn sang Giao Chỉ. Khương Tăng Hội lớn lên ở đây, xuất gia, rồi lên truyền đạo ở Kiến Nghiệp (Nam Kinh) thời Ngô. Một gia đình thương nhân Sogdia nối Trung Á, Ấn Độ và đồng bằng Bắc Bộ: đó chính là hình ảnh thu nhỏ của thương lộ cổ.

Hồi giáo cũng theo thương nhân Ả Rập, Ấn Độ tới Đông Nam Á. Cộng đồng người Chăm theo đạo Hồi ở Việt Nam hôm nay là một kết quả lâu dài của những tuyến buôn ấy.

Trong sách vở: giấy, kỹ thuật in và những kho lưu trữ

Giấy được làm ở Trung Hoa từ thời Hán, lan dần sang Trung Á, tới thế giới Hồi giáo khoảng thế kỷ 8, rồi sang châu Âu qua Tây Ban Nha và Sicily vài thế kỷ sau. Không có giấy rẻ, khó có cuộc bùng nổ sách vở ở Baghdad thời Abbasid hay ở châu Âu thời Phục Hưng.

Năm 1900, đạo sĩ Vương Viên Lục tình cờ mở ra một hang bị bịt kín ở quần thể Mạc Cao, Đôn Hoàng, nay gọi là Tàng Kinh động. Bên trong có hàng chục nghìn văn bản và tranh vẽ, thường được ước tính khoảng 50.000 món, bằng chữ Hán, chữ Tạng, chữ Sogdia, chữ Phạn, chữ Uighur cổ và nhiều thứ tiếng khác, có niên đại từ khoảng thế kỷ 4 đến đầu thế kỷ 11. Trong đó có bản Kinh Kim Cương in khắc gỗ ghi năm 868, nay ở Thư viện Anh, cuốn sách in có ghi niên đại sớm nhất còn lại trên thế giới.

Phần lớn văn bản ấy đã bị các đoàn thám hiểm nước ngoài như Aurel Stein (1907) và Paul Pelliot (1908) mua với giá rẻ và mang đi. Ngày nay chúng nằm rải rác ở London, Paris, Bắc Kinh, St. Petersburg và nhiều nơi khác. Dự án Đôn Hoàng quốc tế đang số hóa để gom lại trên mạng. Câu chuyện này cũng là một di sản: nó đặt câu hỏi ai có quyền giữ di vật của một nền văn minh.

Trong từ ngữ: tên vải mang tên thành phố

Một số loại vải mang tên nơi người châu Âu mua được chúng:

"Sa tanh" trong tiếng Việt đến từ tiếng Pháp satin. Nếu cách giải thích phổ biến là đúng, một từ quen thuộc trong tiệm vải Việt Nam đã đi một vòng từ Phúc Kiến qua miệng thương nhân Ả Rập, sang châu Âu, rồi theo người Pháp quay về châu Á.

Thứ không ai muốn nhận: dịch bệnh

Đoàn buôn chở hàng thì cũng chở chuột, bọ chét và người bệnh. Cái Chết Đen giữa thế kỷ 14 là ví dụ nổi tiếng nhất. Năm 2022, một nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature kết quả phân tích ADN từ các ngôi mộ năm 1338–1339 gần hồ Issyk-Kul (Kyrgyzstan), ngay trên tuyến buôn Trung Á, tìm thấy vi khuẩn dịch hạch thuộc dòng gốc của đại dịch. Vài năm sau, dịch tới bờ Biển Đen, rồi theo thuyền buôn sang Địa Trung Hải năm 1347, giết khoảng một phần ba tới một nửa dân số châu Âu theo các ước tính phổ biến.

Bài học này không cũ: mạng lưới nào mang hàng hoá đi nhanh thì cũng mang bệnh tật đi nhanh. Thương lộ cổ là ví dụ đầu tiên được ghi chép rõ về mặt trái của kết nối.

Những di sản còn đứng: nên đi đâu

Người ở Việt Nam có thể bắt đầu gần nhà: một ngày ở Hội An đi từ Bảo tàng Gốm sứ mậu dịch tới các hội quán; một chuyến về An Giang đứng dưới chân núi Ba Thê; một chuyến ra Vân Đồn xem dấu tích bến cảng xưa giữa các đảo. Ở Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có hiện vật từ Óc Eo, gốm xuất khẩu và hiện vật tàu đắm.

Góc nhìn hôm nay: đọc thương lộ cổ cho đúng

Có ba sai lầm hay gặp khi nói về thương lộ cổ, tránh được thì hiểu sâu hơn hẳn.

• Tưởng đó là một con đường: thực ra là mạng lưới nhiều nhánh, thay đổi theo thời.
• Tưởng có người đi trọn đường: phần lớn hàng hoá đi bằng buôn chuyền tay qua nhiều chặng.
• Chỉ nhìn từ một phía: câu chuyện thường được kể từ La Mã hay từ Trung Hoa, trong khi người Sogdia, người Ả Rập, người Mã Lai, người Chăm, người Việt mới là những người nối các chặng.

Sách nên đọc để đi tiếp: The Silk Roads của Peter Frankopan cho bức tranh rộng; The Silk Road: A New History của Valerie Hansen cho cái nhìn từ văn bản khai quật; Xứ Đàng Trong của Li Tana cho phần Việt Nam; và các du ký gốc của Pháp Hiển, Huyền Trang, Marco Polo, Ibn Battuta, đọc chậm và có đối chiếu.

Điều đáng mang về nhất: thế giới đã kết nối từ rất lâu trước thời hiện đại, và những gì kết nối đó để lại, từ hạt tiêu trên bàn ăn tới chữ "sa tanh" trong tiệm vải, vẫn ở quanh ta nếu ta biết nhìn.