Huyền Trang (602–664) là cao tăng đời Đường, một mình rời Trường An khoảng năm 629 sang Ấn Độ tìm kinh Phật gốc, đi và học suốt mười sáu, mười bảy năm rồi trở về năm 645 với 657 bộ kinh. Ông dành phần đời còn lại để dịch kinh và để lại cuốn Đại Đường Tây Vực ký, nguồn tư liệu quý nhất về Trung Á và Ấn Độ thế kỷ 7. Đường Tăng trong Tây Du Ký lấy cảm hứng từ ông, nhưng con người thật cứng cỏi và học vấn hơn nhân vật tiểu thuyết rất nhiều.
Vì sao một nhà sư phải sang tận Ấn Độ
Huyền Trang tên tục họ Trần, người đất Câu Thị gần Lạc Dương, xuất gia từ năm mười ba tuổi theo anh trai. Đến tuổi hai mươi, ông đã đi nghe giảng ở nhiều nơi và nhận ra một vấn đề: kinh Phật dịch sang chữ Hán mỗi bản một kiểu, các thầy giảng mâu thuẫn nhau, nhất là về giáo lý Duy thức. Ông muốn tìm bộ Du-già sư địa luận bằng tiếng Phạn để đọc tận gốc.
Lúc ấy nhà Đường mới lập, biên giới phía tây còn bất ổn, triều đình cấm dân tự ý xuất cảnh. Huyền Trang xin phép không được, bèn đi lén. Năm khởi hành được chép là 627 hoặc 629; nhiều nhà nghiên cứu hiện nay nghiêng về 629.
Lộ trình đi và về
| Chặng | Nơi qua | Sự kiện đáng nhớ |
|---|---|---|
| Ra khỏi biên giới | Lương Châu, Qua Châu, gần Ngọc Môn quan | Bị truy nã, được người địa phương giúp lén qua các tháp canh |
| Sa mạc Mạc Hạ Diên | Giữa Qua Châu và Y Ngô (Hami) | Đánh đổ túi nước, bốn đêm năm ngày gần như không có nước |
| Cao Xương (Turfan) | Vương quốc ốc đảo | Vua Khúc Văn Thái giữ lại, ông tuyệt thực để được đi tiếp |
| Thiên Sơn | Đèo băng, hồ Issyk-Kul | Mất nhiều người trong đoàn vì giá rét |
| Tây Đột Quyết | Vùng Tokmak (Kyrgyzstan) | Được Khả hãn tiếp và cấp thư đi đường |
| Trung Á, Afghanistan | Samarkand, Balkh, Bamiyan | Tả hai tượng Phật đứng khổng lồ ở Bamiyan |
| Ấn Độ | Gandhara, Kashmir, lưu vực sông Hằng, Nalanda | Học khoảng năm năm ở Nalanda, đi khắp tiểu lục địa |
| Đường về | Pamir, Kashgar, Khotan, Đôn Hoàng | Dâng biểu xin tội vượt biên, về Trường An đầu năm 645 |
Đường đi theo nhánh bắc Tarim, đường về theo nhánh nam. Như vậy ông đã đi gần trọn cả hai nhánh lớn của con đường tơ lụa qua bồn địa Tarim.
Những đoạn khó nhất trên đường
Bốn đêm không nước
Theo tiểu sử do đệ tử Huệ Lập soạn (Đại Từ Ân tự Tam tạng pháp sư truyện), khi vượt sa mạc Mạc Hạ Diên, Huyền Trang lỡ tay làm đổ túi nước. Ông định quay lại, đi được một đoạn thì tự nhủ đã thề không tới Ấn Độ thì không về phía đông, bèn quay ngựa đi tiếp. Bốn đêm năm ngày gần như không có giọt nước nào, đến đêm thứ năm ông kiệt sức nằm giữa cát. Con ngựa già bỗng chạy lệch đường và tìm ra một bãi cỏ có hồ nước. Tiểu sử kể theo lối thánh truyện, có thêm chi tiết thần linh hiện ra trong mộng, nhưng phần cốt lõi về cơn khát và con ngựa thuộc đường thì rất có thể là thật.
Ông vua không muốn để khách đi
Vua Cao Xương là Khúc Văn Thái mộ Phật, muốn giữ Huyền Trang ở lại làm quốc sư. Ông từ chối, vua dọa đưa về Trường An. Huyền Trang tuyệt thực ba ngày cho tới khi vua chịu nhượng bộ. Hai người kết làm anh em; vua cấp cho ông người hầu, ngựa, vàng bạc, lụa và hai mươi bốn bức thư gửi các nước dọc đường. Không có sự giúp đỡ ấy, chuyến đi khó thành. Khi Huyền Trang trở về, Cao Xương đã bị nhà Đường diệt năm 640.
Đèo băng Thiên Sơn
Vượt Thiên Sơn, đoàn đi trên băng tuyết nhiều ngày, không có chỗ khô để ngủ. Tiểu sử chép số người chết cóng là ba, bốn phần mười đoàn, ngựa chết còn nhiều hơn. Đây là đoạn tốn mạng nhất của chuyến đi.
Những năm ở Ấn Độ
Tu viện Nalanda ở vùng Bihar là trung tâm học Phật giáo lớn nhất thời ấy, có hàng nghìn tăng sinh. Huyền Trang theo học cao tăng Giới Hiền (Śīlabhadra) về Du-già và Duy thức, cùng tiếng Phạn và các môn luận lý. Ông còn đi khắp các thánh tích: Lâm-tì-ni nơi Phật đản sinh, Bồ-đề Đạo tràng, vườn Lộc Uyển, Câu-thi-na nơi Phật nhập diệt.
Danh tiếng của ông lan tới vua Harsha (Giới Nhật vương), vị vua lớn nhất miền bắc Ấn Độ lúc đó. Harsha mở một đại hội ở Khúc Nữ Thành (Kannauj), mời Huyền Trang trình bày luận thuyết trước các học giả nhiều phái. Tiểu sử kể không ai bác được, và ông được tôn vinh lớn. Con số người dự và thời gian đại hội trong tiểu sử có phần phóng đại theo lối văn ca ngợi, nhưng việc Harsha trọng đãi ông và sau đó gửi sứ sang nhà Đường thì có sử liệu Trung Hoa xác nhận.
Trở về và mười chín năm dịch kinh
Năm 645, Huyền Trang về tới Trường An. Ông mang theo 657 bộ kinh, cùng xá lợi và tượng Phật. Đường Thái Tông, người từng không cho ông đi, nay tiếp đón trọng thể và hai lần khuyên ông hoàn tục làm quan. Ông từ chối, chỉ xin được dịch kinh.
Từ đó tới khi mất năm 664, ông chủ trì dịch trường dịch được 75 bộ, 1.335 quyển. Lối dịch của ông sát nguyên văn hơn người trước, được gọi là "tân dịch" để phân biệt với "cựu dịch" thời Cưu-ma-la-thập. Bộ Bát-nhã Ba-la-mật-đa tâm kinh mà nhiều chùa Việt Nam tụng hằng ngày thường dùng bản dịch của ông.
Để cất giữ kinh mang về, năm 652 tháp Đại Nhạn được dựng trong chùa Đại Từ Ân ở Trường An. Tháp đã được xây lại nhiều lần nhưng vẫn đứng ở Tây An ngày nay.
Đại Đường Tây Vực ký: cuốn sách các nhà khảo cổ mang theo
Theo yêu cầu của Đường Thái Tông, Huyền Trang thuật lại những gì đã thấy, đệ tử Biện Cơ chép lại thành Đại Đường Tây Vực ký, xong năm 646. Sách tả 138 nước, trong đó khoảng 110 nước ông tự đến và 28 nước nghe kể: địa hình, khí hậu, sản vật, phong tục, tình trạng Phật giáo.
Giá trị của sách lộ rõ hơn một nghìn năm sau. Thế kỷ 19, nhà khảo cổ Anh Alexander Cunningham dùng khoảng cách và phương hướng Huyền Trang ghi để định vị nhiều thánh tích Phật giáo đã bị lãng quên ở Ấn Độ, trong đó có Nalanda. Ấn Độ thời cổ ít để lại sử biên niên, nên một nhà sư Trung Hoa lại trở thành nhân chứng quan trọng cho lịch sử của chính Ấn Độ.
Đoạn ông tả hai tượng Phật đứng ở Bamiyan, tượng lớn cao 140 đến 150 thước theo đơn vị đo của ông, có lớp ánh vàng rực rỡ, nay càng quý vì hai tượng đã bị phá hủy năm 2001.
Đường Tăng của Tây Du Ký khác Huyền Trang thật thế nào
| Huyền Trang lịch sử | Đường Tăng trong Tây Du Ký | |
|---|---|---|
| Cách ra đi | Lén vượt biên, bị truy nã | Được vua Đường phong làm ngự đệ, tiễn đưa |
| Đồng hành | Có lúc một mình, có lúc theo đoàn buôn và người dẫn đường | Ba đồ đệ thần thông và con ngựa trắng |
| Tính cách | Cương quyết, dám tuyệt thực, tranh luận giỏi | Hiền lành, dễ tin, hay sợ hãi |
| Hiểm nguy | Khát, rét, cướp, bệnh | Tám mươi mốt kiếp nạn do yêu quái |
| Kết quả | 657 bộ kinh, 75 bộ dịch, một cuốn địa chí | Thỉnh kinh, thành Phật |
Tây Du Ký được viết khoảng thế kỷ 16, thường gán cho Ngô Thừa Ân nhưng việc này còn tranh cãi. Trước đó truyện đã được kể dần qua các bản thoại bản đời Tống, Nguyên. Đọc Tây Du Ký là đọc một kiệt tác văn chương, không phải đọc tiểu sử Huyền Trang.
Góc nhìn hôm nay
Muốn đi theo dấu ông, có thể bắt đầu ở tháp Đại Nhạn (Tây An), tàn tích thành cổ Cao Xương gần Turfan, và di chỉ Nalanda ở bang Bihar, Ấn Độ, được UNESCO công nhận năm 2016. Ngay cạnh Nalanda có nhà tưởng niệm Huyền Trang do Ấn Độ và Trung Quốc cùng xây.
Ở Việt Nam, Đại Đường Tây Vực ký đã có bản dịch tiếng Việt; đọc kèm tiểu sử của Huệ Lập để thấy con người sau cuốn địa chí. Người đọc tiếng Anh có thể tìm bản dịch của Samuel Beal (thế kỷ 19) hoặc bản của Li Rongxi.
Điều đáng mang về từ Huyền Trang không chỉ là lòng kiên trì. Ông đi vì một câu hỏi học thuật cụ thể, mang về đúng thứ cần để trả lời nó, rồi dành mười chín năm làm việc tỉ mỉ để người sau đọc được. Đó là cách đi xa có mục đích.
Câu hỏi thường gặp
Huyền Trang đi Ấn Độ năm nào và về năm nào?
Ông rời Trường An năm 627 hoặc 629, nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về 629. Ông về tới Trường An năm 645. Tính cả thời gian học ở Nalanda và đi các nước, chuyến đi kéo dài khoảng mười sáu, mười bảy năm.
Huyền Trang mang về bao nhiêu bộ kinh?
Theo sử liệu, ông mang về 657 bộ kinh bằng tiếng Phạn, cùng xá lợi và tượng Phật. Đến khi mất năm 664, ông và dịch trường đã dịch được 75 bộ, 1.335 quyển.
Đường Tăng có phải là Huyền Trang không?
Đường Tăng trong Tây Du Ký được xây dựng dựa trên Huyền Trang, nhưng gần như mọi chi tiết đều là hư cấu. Huyền Trang thật đi lén, không có đồ đệ thần thông, và nổi tiếng vì học vấn cùng sự cương quyết chứ không phải vì hiền lành dễ tin.
Đại Đường Tây Vực ký là sách gì?
Đó là sách địa chí do Huyền Trang thuật lại và đệ tử Biện Cơ chép, hoàn thành năm 646. Sách tả 138 nước ở Trung Á và Nam Á. Các nhà khảo cổ thế kỷ 19 đã dùng nó để tìm lại nhiều di tích Phật giáo ở Ấn Độ.
Vì sao Huyền Trang phải đi lén?
Đầu đời Đường, biên giới phía tây chưa yên và triều đình cấm dân tự ý xuất cảnh. Huyền Trang xin phép không được nên vượt biên trái lệnh. Khi trở về, ông dâng biểu xin tội trước và được Đường Thái Tông tha, tiếp đón trọng thể.