Marco Polo (khoảng 1254–1324) là thương nhân Venice, theo cha và chú sang triều Nguyên năm 1271 và ở Trung Hoa khoảng mười bảy năm trước khi về quê năm 1295. Cuốn sách kể về chuyến đi ấy không do ông tự viết mà do một nhà văn chép lại trong nhà tù Genoa, nên thật và phóng đại đan vào nhau. Phần lớn giới sử học hiện nay tin ông đã thật sự tới Trung Hoa, nhưng không tin mọi điều ông kể về vai trò của chính mình.
Ba người nhà Polo và chuyến đi năm 1271
Cha của Marco là Niccolò và chú là Maffeo đã sang phương đông trước đó, khoảng năm 1260, buôn bán ở vùng Krym rồi lần sang tận triều đình Hốt Tất Liệt. Khi họ về, Hốt Tất Liệt nhờ mang thư tới Giáo hoàng. Năm 1271, hai anh em lên đường lần thứ hai, lần này dắt theo Marco khi đó khoảng mười bảy tuổi.
Theo sách, ba người đi qua Acre, Armenia, Ba Tư, vượt Pamir, men sa mạc Lop rồi tới Thượng Đô, kinh đô mùa hè của Hốt Tất Liệt, khoảng năm 1275. Marco học được vài ngôn ngữ dùng trong triều Nguyên và được giao đi công cán nhiều nơi. Đường về bằng biển: khoảng 1291–1292, họ được cử hộ tống một công chúa Mông Cổ tên Kököchin (sách gọi là Cocachin) sang Ba Tư làm vợ hãn Arghun, qua Champa, Sumatra, Sri Lanka, Ấn Độ. Tới nơi thì Arghun đã chết, công chúa được gả cho con ông. Ba người về Venice năm 1295.
Cuốn sách ra đời trong nhà tù
Khoảng năm 1298, Marco bị người Genoa bắt trong cuộc chiến giữa Venice và Genoa. Chuyện ông chỉ huy một chiến thuyền ở trận Curzola là thuyết phổ biến nhưng không có bằng chứng chắc chắn. Trong tù, ông gặp Rustichello da Pisa, một người viết truyện kỵ sĩ. Hai người cùng làm ra cuốn sách, viết bằng thứ tiếng Pháp cổ pha tiếng Ý, nhan đề thường được biết là Devisement du monde (Mô tả thế giới). Ở Ý, sách mang tên Il Milione.
Ngày nay còn lại khoảng 150 bản chép tay, bằng nhiều thứ tiếng, không bản nào giống hệt bản nào. Người chép thêm, bớt, sửa theo ý mình. Đây là lý do thứ nhất khiến việc phân định thật giả khó: ta không có "bản gốc" để đối chiếu, chỉ có một họ văn bản. Lý do thứ hai là Rustichello. Ông là người kể chuyện chuyên nghiệp, và một số đoạn mở đầu, đoạn tả trận đánh mang đúng giọng văn hiệp sĩ của ông hơn là giọng một thương nhân.
Cũng cần biết rằng đây không phải nhật ký du lịch. Phần lớn sách là mô tả từng xứ: sản vật, tiền tệ, phong tục, tôn giáo, như một cẩm nang thương mại. Chuyện cá nhân Marco lại rất ít.
Những điều ông kể đúng
Nhiều chi tiết trong sách khớp với sử liệu Trung Hoa và Ba Tư, đến mức khó giải thích nếu ông chỉ nghe kể lại ở Ba Tư hay Constantinopolis.
- Tiền giấy: ông tả tiền in trên vỏ cây dâu, có ấn son của quan, ai từ chối nhận bị phạt nặng. Người châu Âu thời đó chưa từng thấy tiền giấy.
- Than đá: "đá đen" đào từ núi, cháy như củi mà giữ lửa lâu hơn.
- Hệ thống trạm dịch: các trạm ngựa trên đường lớn, lính chạy thư đeo chuông.
- Hàng Châu (Quinsai): thành phố có hồ, kênh, rất nhiều cầu, chợ đông. Con số "mười hai nghìn cây cầu" là phóng đại, nhưng cảnh một đô thị sông nước khổng lồ là thật.
- Muối và thuế: nhà Hán học người Đức Hans Ulrich Vogel, trong cuốn sách năm 2013, chỉ ra rằng mô tả của Polo về sản xuất muối, đơn vị tiền và nguồn thu ở các vùng phía nam chính xác tới mức chỉ người từng làm việc trong bộ máy nhà Nguyên mới biết.
Bằng chứng mạnh nhất nằm ở chuyến đưa công chúa về Ba Tư. Năm 1941, học giả Dương Chí Cửu tìm thấy trong bộ Vĩnh Lạc đại điển một văn bản năm 1290 nhắc ba sứ giả của hãn Arghun tên Oulatai, Apusqa và Coja, đúng ba cái tên Marco kể. Văn bản không nhắc tới người Venice nào, nhưng một người bịa chuyện khó có thể biết chính xác tên ba sứ giả ấy. Sử gia Ba Tư Rashid al-Din cũng nhắc tới việc công chúa được đưa sang.
Những chỗ khiến người ta nghi ngờ
Những thứ ông không nhắc
Sách không nói tới Vạn Lý Trường Thành, trà, chữ Hán, đũa, tục bó chân, kỹ thuật in. Năm 1995, Frances Wood, người phụ trách bộ sưu tập Trung Hoa ở Thư viện Anh, viết cuốn Did Marco Polo Go to China? dựa nhiều vào những khoảng trống này. Phản biện lại cũng nhiều: Trường Thành thời Nguyên không phải bức tường gạch đồ sộ như ta thấy ngày nay (phần lớn được xây thời Minh); Marco sống giữa người Mông Cổ và người Hồi, không phải trong giới văn nhân Hán; tục bó chân chủ yếu ở phụ nữ thượng lưu ít ra đường. Thiếu chi tiết không chứng minh ông chưa đến.
Những chỗ ông tự tôn mình lên
Sách kể ba người nhà Polo giúp quân Nguyên làm máy bắn đá để phá thành Tương Dương. Điều này không thể đúng: cuộc vây Tương Dương kết thúc năm 1273, trước khi họ tới. Sử liệu Ba Tư và Trung Hoa ghi công cho hai kỹ sư Hồi giáo do hãn Ba Tư gửi sang. Một số bản chép còn nói Marco cai quản Dương Châu ba năm, nhưng tên ông không xuất hiện trong danh sách quan lại nào. Có thể ông giữ một chức nhỏ trong việc thuế muối ở đó, và câu chuyện được nói to lên khi kể lại.
Chuyện lạ phương đông
Sách có người đầu chó ở quần đảo Andaman, có xứ toàn phụ nữ và xứ toàn đàn ông. Đây là những mô-típ quen thuộc trong văn học phương tây thời Trung Cổ, có lẽ do Marco nghe kể hoặc do người chép thêm vào. Chúng không làm hỏng phần còn lại, nhưng nhắc ta đọc sách với con mắt phân loại.
Bảng phân loại: thật, phóng đại và truyền thuyết
| Điều được kể | Đánh giá hiện nay |
|---|---|
| Ba người nhà Polo tới triều Nguyên | Phần lớn sử gia chấp nhận |
| Đưa công chúa Kököchin sang Ba Tư | Có sử liệu Trung Hoa và Ba Tư đối chiếu được |
| Tiền giấy, than đá, trạm dịch, muối | Mô tả chính xác |
| Giúp làm máy bắn đá ở Tương Dương | Sai về thời gian, nhận công người khác |
| Cai quản Dương Châu ba năm | Không có trong sử liệu, nhiều khả năng phóng đại |
| Mười hai nghìn cây cầu ở Hàng Châu | Phóng đại |
| Người đầu chó, đảo phụ nữ | Mô-típ truyền thuyết |
| Câu "Tôi chưa kể nửa những gì đã thấy" lúc lâm chung | Do Jacopo d'Acqui chép lại sau khi ông mất, không kiểm chứng được |
Champa trong sách của Marco Polo
Người Việt có lý do riêng để đọc Marco Polo. Sách có một chương về xứ Ciamba, tức Champa ở miền Trung Việt Nam. Ông kể mình tới đó năm 1285, rằng nhà vua nộp cống voi và trầm hương cho Hốt Tất Liệt sau khi bị quân Nguyên đánh, rằng xứ này nhiều voi và nhiều gỗ mun. Chi tiết nhà vua có rất nhiều vợ con được ông nêu bằng một con số cụ thể, khó kiểm chứng.
Năm 1285 cũng là năm quân Nguyên dưới quyền Toa Đô rút từ Champa ra phối hợp đánh Đại Việt lần thứ hai. Nếu Marco có mặt ở Champa năm ấy, ông đang đứng sát một chiến trường mà sử Việt ghi rất kỹ. Sách của ông không nói gì về Đại Việt; ông có lẽ chỉ đi qua đường biển. Đọc chương này cạnh Đại Việt sử ký toàn thư và Nguyên sử là một bài tập đối chiếu thú vị.
Từ Marco Polo đến Columbus
Cuốn sách có sức sống lâu hơn tác giả. Các nhà vẽ bản đồ thế kỷ 14–15 dùng nó để đặt tên Cathay, Mangi, Cipangu (Nhật Bản) lên bản đồ. Cipangu được tả là đảo nhiều vàng nằm cách đại lục 1.500 dặm về phía đông, một con số sai rất xa. Christopher Columbus có một bản in tiếng La-tinh, ghi chú bên lề nhiều đoạn, nay còn giữ ở Sevilla. Khi ra khơi về phía tây năm 1492, ông mong tìm thấy chính Cipangu và Cathay của Marco Polo. Một cuốn sách vừa đúng vừa sai đã góp phần làm thay đổi bản đồ thế giới.
Góc nhìn hôm nay: đọc Marco Polo thế nào
Cách đọc tốt nhất là coi cuốn sách như lời khai của một nhân chứng có thật nhưng thích kể cho hay, được một người viết chuyên nghiệp chấp bút. Tin phần ông mô tả hệ thống, sản vật, tiền tệ; dè dặt với phần ông kể về chính mình; tách riêng phần truyền thuyết.
Bản dịch tiếng Anh có chú giải của Henry Yule và Henri Cordier (đầu thế kỷ 20) vẫn là nền tảng. Bản dịch của A. C. Moule và Paul Pelliot (1938) gộp nhiều bản chép tay. Về tranh luận, đọc Frances Wood rồi đọc Hans Ulrich Vogel để thấy hai phía. Ở Venice, khu nhà nơi gia đình Polo từng sống nằm gần sân Corte del Milion, tên gọi nhắc tới biệt danh của sách.
Bài học rút ra rộng hơn chuyện Marco Polo: một nguồn sử có thể đúng ở phần này và sai ở phần kia. Đánh giá từng chi tiết với chứng cứ đối chiếu, thay vì tin hết hoặc bỏ hết.
Câu hỏi thường gặp
Marco Polo có thật sự đến Trung Quốc không?
Phần lớn sử gia hiện nay tin là có. Bằng chứng mạnh nhất là tên ba sứ giả của hãn Arghun trong sách khớp với một văn bản nhà Nguyên năm 1290, cùng những mô tả chính xác về muối, tiền giấy và thuế. Nghi ngờ chủ yếu nhắm vào việc ông thổi phồng vai trò của mình.
Marco Polo sang Trung Quốc năm nào và ở bao lâu?
Ông rời Venice năm 1271 cùng cha và chú, tới triều Hốt Tất Liệt khoảng năm 1275. Ba người rời Trung Hoa khoảng 1291–1292 bằng đường biển và về tới Venice năm 1295, tức ở phương đông khoảng mười bảy năm.
Ai viết sách về chuyến đi của Marco Polo?
Sách do Marco Polo kể và Rustichello da Pisa chép, khi hai người cùng bị giam ở Genoa khoảng năm 1298. Rustichello là người viết truyện kỵ sĩ nên một số đoạn mang giọng văn tiểu thuyết. Hiện còn khoảng 150 bản chép tay khác nhau.
Vì sao Marco Polo không nhắc tới Vạn Lý Trường Thành?
Trường Thành thời Nguyên phần lớn là tường đất đã xuống cấp, chưa phải công trình gạch đá đồ sộ được xây thời Minh. Marco cũng sống chủ yếu giữa người Mông Cổ và người nước ngoài, ít tiếp xúc văn hoá Hán. Vì vậy việc thiếu chi tiết này không đủ chứng minh ông chưa từng đến.
Marco Polo có đến Việt Nam không?
Sách của ông có chương về Ciamba, tức Champa, và ông nói đã tới đó năm 1285. Ông không nhắc tới Đại Việt. Nhiều khả năng ông chỉ ghé các cảng Champa trên đường biển.