Sống trong vũ trụ, phi hành gia ăn đồ đóng gói sẵn hoặc pha nước nóng, ngủ trong túi ngủ buộc vào vách, và phải tập thể dục khoảng hai giờ mỗi ngày để xương và cơ không teo đi. Mọi việc bình thường ở mặt đất, từ uống nước, đánh răng đến đi vệ sinh, đều phải học lại vì nước không chảy xuống và vụn bánh mì có thể bay vào mắt. Bài này đi qua một ngày trên trạm vũ trụ quốc tế ISS và những gì không trọng lượng làm với cơ thể người.
Những ngày đầu: mặt phù, chân gầy, buồn nôn
Ở mặt đất, trọng lực kéo máu và dịch cơ thể dồn xuống chân. Lên quỹ đạo, lực kéo ấy biến mất và khoảng hai lít dịch dồn ngược lên ngực và đầu. Phi hành gia gọi đùa là hội chứng "mặt phồng, chân chim": mặt tròn ra, mũi nghẹt như cảm cúm, cẳng chân gầy hẳn đi.
Tai trong, nơi giữ thăng bằng, cũng rối loạn vì không còn biết đâu là "dưới". Trong hai ba ngày đầu, khá nhiều người bị say vũ trụ: chóng mặt, buồn nôn, có người nôn. Lịch làm việc mấy ngày đầu vì thế thường nhẹ hơn. Sau vài ngày, não học cách dựa vào mắt nhiều hơn và phần lớn người khỏe lại.
Một thay đổi lạ khác: cột sống giãn ra khi không bị đè nén. Nhiều phi hành gia cao thêm vài centimet trong thời gian bay và hay bị đau lưng. Bộ đồ du hành và ghế ngồi trên tàu đều phải tính trước khoảng cao thêm này.
Ăn: không vụn, không rơi, thêm nhiều tương ớt
Thức ăn trên ISS phần lớn được làm sẵn ở mặt đất và đóng gói để giữ được lâu, không cần tủ lạnh:
- Đồ tiệt trùng trong túi hoặc hộp, như thịt hầm, cá, súp: chỉ cần hâm nóng trong lò sưởi nhỏ.
- Đồ sấy khô, như cơm, mì, rau, súp kem: cắm vòi vào túi, bơm nước nóng hoặc lạnh từ máy cấp nước, chờ vài phút.
- Đồ ăn liền như hạt, bánh quy không vụn, thanh dinh dưỡng.
- Đồ tươi như táo, cam, hành tây chỉ có trong vài ngày sau khi tàu hàng đến.
Vụn là kẻ thù. Một mẩu bánh mì có thể trôi vào mắt, vào khe thiết bị, vào bộ lọc khí. Vì thế phi hành gia dùng bánh tortilla mỏng thay bánh mì để cuốn thức ăn. Muối và tiêu không rắc được vì hạt sẽ bay tung: muối được hòa vào nước, tiêu ngâm vào dầu, đựng trong lọ nhỏ để nhỏ giọt.
Do dịch dồn lên đầu làm nghẹt mũi, nhiều người thấy đồ ăn nhạt hơn ở mặt đất. Tương ớt, mù tạt và các loại sốt đậm vị vì thế rất được ưa chuộng. Mỗi nước cũng gửi lên món quen của mình: Nga có thịt hộp và súp, Nhật có mì và cơm cà ri, Hàn Quốc từng phát triển kim chi đặc biệt cho chuyến bay năm 2008.
Trên trạm còn có các thí nghiệm trồng rau. Năm 2015, phi hành gia lần đầu ăn rau xà lách tự trồng trên ISS; năm 2021, họ thu hoạch được ớt. Lượng rau còn rất nhỏ, nhưng là bước đầu cho những chuyến đi dài ngày không có tàu tiếp tế.
Uống
Nước không đổ vào cốc được, vì nó sẽ vón thành những quả cầu trôi lềnh bềnh. Đồ uống, kể cả cà phê, được pha trong túi có ống hút và kẹp khóa. Một phần đáng kể nước uống trên trạm được tái chế từ hơi ẩm, mồ hôi và nước tiểu, lọc sạch đến mức các phi hành gia hay đùa rằng "cà phê hôm qua là cà phê hôm nay".
Ngủ: đứng, nằm hay treo đều như nhau
Trong không trọng lượng không có tư thế "nằm". Ở phần Mỹ của trạm, mỗi người có một buồng ngủ riêng cỡ buồng điện thoại, có túi ngủ buộc vào vách, đèn đọc sách, máy tính nhỏ. Họ chui vào túi, kéo khóa, để hai tay trôi tự do hoặc nhét vào túi cho khỏi lơ lửng trước mặt.
Lịch trình dành khoảng tám tiếng rưỡi để ngủ, nhưng các nghiên cứu cho thấy phi hành gia thường chỉ ngủ được khoảng sáu tiếng. Lý do không thiếu:
- Tiếng ồn: quạt và máy bơm chạy suốt ngày đêm. Quạt không được tắt, vì không có đối lưu thì khí CO2 thở ra sẽ đọng thành túi quanh đầu người ngủ.
- Ánh sáng: mỗi ngày có khoảng 16 lần Mặt Trời mọc và lặn. Trạm dùng đèn LED đổi màu theo giờ trong ngày để giúp đồng hồ sinh học, và trạm theo giờ quốc tế UTC.
- Công việc: thí nghiệm, sự cố, liên lạc với gia đình dễ lấn vào giờ ngủ.
Tập luyện: hai tiếng mỗi ngày, bắt buộc
Trên Trái Đất, chỉ việc đứng và đi lại đã là bài tập cho xương và cơ. Trong không trọng lượng, cơ thể "thấy" không cần nữa và bắt đầu tháo dỡ. Không tập, xương hông và cột sống mất khoảng 1–1,5% khối lượng mỗi tháng, các cơ chống đỡ như bắp chân, lưng teo nhanh.
Vì thế mỗi phi hành gia có khoảng hai giờ tập mỗi ngày, tính cả thời gian chuẩn bị, trên ba loại máy chính ở phần Mỹ:
| Máy | Cách hoạt động | Chống lại |
|---|---|---|
| Máy kháng lực ARED | Dùng xi lanh chân không tạo lực cản thay cho tạ, cho phép squat, nâng tạ nặng | Mất xương, teo cơ lớn |
| Máy chạy bộ | Người chạy đeo đai vai và hông nối dây đàn hồi kéo xuống mặt băng chuyền | Teo cơ chân, giảm sức bền tim |
| Xe đạp lực kế | Không có yên; người đạp được giữ bằng đai, chủ yếu đạp bằng chân | Giảm sức bền tim mạch |
Phần Nga có máy chạy bộ và xe đạp riêng. Nhờ chế độ tập này, mức mất xương của tổ bay hiện nay giảm đáng kể so với thời các trạm đầu tiên, dù chưa ngăn được hoàn toàn.
Vệ sinh: không vòi sen, không bồn rửa
Trên ISS không có vòi sen. Phi hành gia lau người bằng khăn ướt có xà phòng, gội đầu bằng loại dầu gội không cần xả, lau khô bằng khăn. Đánh răng xong thì nuốt kem đánh răng hoặc nhổ vào khăn. Cắt tóc dùng tông-đơ gắn ống hút chân không để tóc không bay khắp trạm.
Nhà vệ sinh hoạt động bằng luồng khí hút, thay cho trọng lực. Nước tiểu đi qua phễu có ống hút vào hệ thống tái chế; chất thải rắn vào túi và thùng chứa, sau đó được chất vào tàu hàng để cháy trong khí quyển. Phi hành gia phải tập dùng nhà vệ sinh mô phỏng trên mặt đất trước khi bay.
Quần áo không giặt được vì không có máy giặt. Đồ được mặc đến khi bẩn rồi bỏ đi theo tàu rác; đồ tập bẩn nhanh nhất nên được thay thường xuyên hơn.
Cơ thể thay đổi những gì: tóm tắt
| Thay đổi | Biểu hiện | Cách đối phó |
|---|---|---|
| Dịch dồn lên đầu | Mặt phù, nghẹt mũi, ăn kém ngon | Tự thích nghi một phần; đồ ăn đậm vị |
| Mất xương, teo cơ | Xương hông, cột sống giảm mật độ; cơ chân yếu | Tập hai giờ/ngày, dinh dưỡng đủ canxi, vitamin D |
| Thay đổi mắt | Một số người nhìn mờ hơn do phù đĩa thị, nhãn cầu dẹt | Mang theo kính độ khác nhau, theo dõi định kỳ; đang nghiên cứu |
| Bức xạ | Một ngày trên trạm nhận liều tương đương vài tháng ở mặt đất | Che chắn, giới hạn tổng thời gian bay của mỗi người |
| Tâm lý | Cô lập, căng thẳng, xa gia đình | Gọi video, trò chuyện riêng với chuyên gia tâm lý, gói quà từ nhà |
Trở về: tập đi lại lần nữa
Sau sáu tháng trên quỹ đạo, cơ thể phải làm quen lại với trọng lực. Ngay sau khi hạ cánh, nhiều người choáng váng khi đứng dậy vì tim mạch chưa kịp bơm máu lên đầu, đi lại loạng choạng, thấy đồ vật cầm trên tay nặng một cách lạ lùng. Có người kể buông tay để "thả" chiếc cốc trong vô thức như trên trạm và nhìn nó rơi vỡ.
Các cơ quan vũ trụ có chương trình phục hồi kéo dài vài tuần với bác sĩ và huấn luyện viên. Cơ phục hồi khá nhanh; xương thì chậm hơn nhiều, có người cần vài năm mà vẫn chưa về hẳn mức cũ.
Những chuyến ở lâu nhất
- Valeri Polyakov (Nga) ở trên trạm Mir 437 ngày liên tục, từ tháng 1/1994 đến tháng 3/1995, đến nay vẫn là chuyến bay đơn lẻ dài nhất.
- Scott Kelly (Mỹ) ở trên ISS 340 ngày năm 2015–2016. Anh trai sinh đôi Mark Kelly ở mặt đất, giúp NASA làm nghiên cứu "song sinh" so sánh hai cơ thể có cùng bộ gen, công bố năm 2019.
- Frank Rubio (Mỹ) ở 371 ngày năm 2022–2023, kỷ lục của người Mỹ, vì tàu Soyuz đưa anh về gặp sự cố rò chất làm mát nên phải chờ tàu thay thế.
- Oleg Kononenko (Nga) năm 2024 trở thành người đầu tiên có tổng thời gian trong vũ trụ vượt 1.000 ngày qua nhiều chuyến bay.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Các phi hành gia đã quay rất nhiều video hướng dẫn ngay trên trạm, từ đánh răng đến làm bánh mì kẹp, được NASA, ESA, JAXA đăng công khai. Sách Endurance của Scott Kelly kể lại năm ở trạm một cách thẳng thắn, cả những ngày mệt mỏi. Sách An Astronaut's Guide to Life on Earth của Chris Hadfield thì rút ra những thói quen hữu ích cho người dưới mặt đất: chuẩn bị cho tình huống xấu nhất, chia việc lớn thành bước nhỏ.
Và một điều ai cũng thử được: lần tới khi tập thể dục và thấy ngại, hãy nhớ rằng ở độ cao 400 km có những người bắt buộc phải tập hai tiếng mỗi ngày, chỉ để khi trở về còn tự đứng được.
Câu hỏi thường gặp
Phi hành gia ăn gì trong vũ trụ?
Chủ yếu là đồ ăn tiệt trùng đóng túi, đồ sấy khô pha nước nóng và đồ ăn liền không vụn. Đồ tươi như trái cây chỉ có vài ngày sau mỗi chuyến tàu hàng, và trên trạm cũng có thí nghiệm trồng rau.
Phi hành gia ngủ thế nào trên trạm vũ trụ?
Họ chui vào túi ngủ được buộc vào vách trong buồng ngủ nhỏ, vì không trọng lượng nên không cần giường. Quạt thông gió luôn chạy để khí CO2 thở ra không đọng quanh đầu.
Vì sao phi hành gia phải tập thể dục mỗi ngày?
Không có trọng lực, xương có thể mất khoảng 1–1,5% khối lượng mỗi tháng và cơ teo nhanh. Khoảng hai giờ tập mỗi ngày giúp hạn chế mất xương, giữ cơ và sức bền tim mạch để khi về Trái Đất còn đi lại được.
Phi hành gia đi vệ sinh thế nào trong vũ trụ?
Nhà vệ sinh trên trạm dùng luồng khí hút thay cho trọng lực. Nước tiểu được tái chế thành nước sạch, chất thải rắn được đóng túi rồi đem đốt cháy trong khí quyển cùng tàu chở rác.
Ai ở trong vũ trụ lâu nhất?
Valeri Polyakov giữ kỷ lục chuyến bay liên tục dài nhất, 437 ngày trên trạm Mir năm 1994–1995. Về tổng thời gian qua nhiều chuyến bay, Oleg Kononenko là người đầu tiên vượt mốc 1.000 ngày vào năm 2024.