Phục trang và vũ khí trong phim cổ trang được làm theo ba lớp: bản đẹp cho cận cảnh, bản mềm và nhẹ cho cảnh đánh nhau, bản đơn giản cho quần chúng đứng xa. Thanh kiếm sáng loáng trên tay diễn viên chính và thanh kiếm anh ta vung lên chém đối thủ thường không phải cùng một thanh. Hiểu cách làm đó giúp người xem nhận ra phim nào chịu khó nghiên cứu, và gỡ bỏ không ít ngộ nhận mà chính điện ảnh đã gieo vào đầu khán giả suốt một thế kỷ.
Một bộ phục trang đi qua những bước nào
Nhà thiết kế phục trang bắt đầu bằng nghiên cứu: tranh vẽ, tượng, hiện vật bảo tàng, mô tả trong văn bản cổ. Sau đó là bản vẽ, chọn vải, nhuộm, may, rồi một bước người ngoài ít biết nhưng quyết định phục trang trông thật hay giả: làm cũ. Áo mới may được giặt nhiều lần, chà giấy nhám, nhuộm bẩn ở gấu, nách, đầu gối — những chỗ áo thật mòn trước. Giáp được làm xỉn, tạo vết rỉ, vết lõm.
Một nhân vật chính có thể có hàng chục bộ giống hệt nhau ở các mức "bẩn" khác nhau, để khớp với từng giai đoạn câu chuyện và để thay khi bộ đang mặc bị rách trong cảnh hành động. Phục trang của Gladiator do Janty Yates thiết kế, đoạt giải Oscar năm 2001; phục trang của Loạn do Emi Wada thiết kế, đoạt Oscar năm 1986. Với Loạn, các tài liệu về phim kể rằng hàng nghìn bộ giáp và trang phục được làm thủ công trong khoảng hai năm.
Ba loại vũ khí đạo cụ
| Loại | Chất liệu thường dùng | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Bản đẹp (hero) | Thép thật hoặc hợp kim, chuôi bọc da, chạm khắc kỹ, lưỡi không mài sắc | Cận cảnh, cảnh đứng yên, rút kiếm khỏi vỏ |
| Bản đánh (stunt) | Nhôm, sợi thủy tinh, hoặc lõi dẻo bọc cao su, polyurethane | Cảnh giao đấu, chạm vào người |
| Bản quần chúng | Cao su, nhựa đúc, gỗ sơn | Người đứng xa, cảnh đông |
| Vũ khí số | Thêm bằng hậu kỳ | Mũi tên bay, máu, lưỡi xuyên qua người |
Mũi tên trong cảnh cận thường là kỹ xảo: diễn viên đeo miếng đệm và cán tên được gắn sẵn, hoặc mũi tên được vẽ thêm sau. Kurosawa trong Ngai vàng đẫm máu (1957) nổi tiếng vì cho cung thủ bắn tên thật sát quanh Toshiro Mifune ở cảnh cuối — một cách làm ngày nay sẽ không đoàn phim nào được phép.
Trên trường quay luôn có người phụ trách vũ khí, quản lý từng món đạo cụ, kiểm tra trước và sau mỗi lần quay. Súng hỏa mai, đại bác trong phim cổ trang thường bắn đạn giả hoặc chỉ có khói và lửa thêm bằng hậu kỳ; ngay cả đạn giả cũng nguy hiểm ở cự ly gần và phải được giám sát chặt.
Những ngộ nhận mà chính điện ảnh tạo ra
Mũ sừng của người Viking
Không có mũ chiến nào của người Viking được tìm thấy có sừng. Chiếc mũ Viking gần nguyên vẹn duy nhất là mũ Gjermundbu, tìm thấy ở Na Uy năm 1943: một mũ sắt tròn có tấm che mắt, không sừng. Hình ảnh mũ sừng phổ biến từ thế kỷ 19, đặc biệt qua phục trang do Carl Emil Doepler thiết kế cho vở nhạc kịch Chiếc nhẫn của người Nibelung của Wagner tại Bayreuth năm 1876. Phim ảnh chỉ việc kế thừa.
Kiếm nặng như thanh sắt
Kiếm dài một tay rưỡi thời Trung cổ châu Âu thường nặng khoảng 1–1,5 kg; kiếm hai tay lớn cũng hiếm khi quá 3 kg. Những cảnh nhân vật vung kiếm chậm chạp như vác búa là sai. Kiếm thật nhẹ, cân bằng, và giao đấu bằng kiếm là chuyện của tốc độ và kỹ thuật.
Hiệp sĩ phải dùng cần cẩu mới lên được ngựa
Giáp tấm toàn thân thế kỷ 15 nặng khoảng 20–25 kg, phân bố đều trên cơ thể, nhẹ hơn ba lô của nhiều người lính hiện đại. Người mặc giáp có thể tự leo lên ngựa, chạy, nằm xuống, đứng dậy. Hình ảnh hiệp sĩ được cần cẩu nhấc lên ngựa được phổ biến rộng qua phim Henry V (1944) của Laurence Olivier, không có cơ sở trong nguồn đương thời.
Giáp da đính đinh tán
Loại "giáp da đính đinh" quen thuộc trong phim và tranh minh họa giả tưởng không có bằng chứng khảo cổ rõ ràng. Rất có thể đó là cách hiểu sai về loại giáp vải có các tấm kim loại tán bên trong — người xem tranh cổ chỉ thấy đầu đinh lộ ra ngoài.
Giáp đen hết, ninja đồ đen
Phim hay cho phe xấu mặc giáp đen để dễ phân biệt. Ngoài đời, màu giáp tùy thuộc chất liệu, sơn và chi phí; giáp samurai được sơn mài và buộc dây nhiều màu sặc sỡ. Bộ đồ đen của ninja có nhiều khả năng đến từ quy ước sân khấu kabuki, nơi người phục vụ sân khấu mặc đen được coi là "vô hình" — một giả thuyết phổ biến dù chưa được chứng minh trọn vẹn.
Những phim được khen vì làm đúng
- Kingdom of Heaven (2005): giáp và vũ khí do xưởng Weta Workshop (New Zealand) chế tác, phân biệt kỹ trang bị của quý tộc Thập tự, binh lính và quân Hồi giáo.
- Loạn (1985): giáp samurai làm theo mẫu thời Chiến Quốc, màu sắc phân biệt phe được nâng thành ngôn ngữ kể chuyện.
- The Northman (2022): đạo diễn Robert Eggers làm việc với nhà khảo cổ học Neil Price, chuyên gia về thời Viking, để dựng nhà cửa, y phục, nghi lễ theo hiểu biết khảo cổ hiện nay.
- Master and Commander (2003): tàu chiến, quân phục và nhịp sống trên tàu Anh đầu thế kỷ 19 được tái hiện tỉ mỉ, thường được những người mê lịch sử hải quân khen.
Ở chiều ngược lại, nhiều phim chủ ý không chính xác. 300 (2006) cho chiến binh Sparta cởi trần, chỉ đeo khiên và áo choàng, trong khi giáp đồng của hoplite là một phần căn tính của họ. Đó là lựa chọn thẩm mỹ theo truyện tranh gốc của Frank Miller, không phải lỗi do thiếu hiểu biết.
Phục trang Việt cổ: làm phim thì tìm tư liệu ở đâu
Với phim lịch sử Việt, câu hỏi khó nhất không phải may thế nào mà là may cái gì. Gần như không còn bộ y phục nào nguyên vẹn từ thời Lý, Trần. Nhà làm phim và các nhóm phục dựng cổ phục phải ghép từ nhiều nguồn:
- Tượng và phù điêu: tượng hậu phi, quan lại ở các chùa Bắc Bộ, phù điêu trên bệ đá, tượng người trên gốm.
- Tranh chân dung thờ: chân dung tiền nhân trong từ đường các dòng họ, chủ yếu từ thời Lê trung hưng trở về sau.
- Ghi chép người nước ngoài: mô tả xứ Đàng Ngoài của thương nhân Samuel Baron cuối thế kỷ 17; tranh của họa sĩ William Alexander theo phái đoàn Anh ghé Đàng Trong năm 1793.
- Văn bản trong nước: các lệnh định y phục trong sử, các đoạn tả phong tục trong Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ.
- Hiện vật nhà Nguyễn: áo mãng bào, áo nhật bình, mũ, hia còn khá nhiều, cùng ảnh chụp từ cuối thế kỷ 19 — vì vậy phim về nhà Nguyễn dễ làm đúng hơn phim về thời Trần.
Một mốc hay được nhắc: áo ngũ thân, tiền thân của áo dài, thường được cho là hình thành sau cuộc cải cách y phục ở Đàng Trong dưới thời Võ vương Nguyễn Phúc Khoát giữa thế kỷ 18. Phim đặt nhân vật thời Lý mặc áo dài kiểu thế kỷ 20 là đã lệch gần một nghìn năm.
Về vũ khí, các bảo tàng có hiện vật quý: kho mũi tên đồng phát hiện ở Cổ Loa, cọc gỗ trận Bạch Đằng, các khẩu thần công nhà Nguyễn ở Huế. Đó là chỗ tốt để bắt đầu thay vì sao chép kiếm Trung Quốc hay katana Nhật Bản.
Góc nhìn hôm nay: tự mình nhìn tận mắt
- Bảo tàng giáp trụ lớn: Royal Armouries ở Leeds (Anh), bộ sưu tập Wallace Collection ở London, khu Vũ khí và Giáp trụ của bảo tàng Metropolitan (New York), Bảo tàng Quốc gia Tokyo với giáp samurai.
- Ở Việt Nam: Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội), Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, các khu di tích Cổ Loa, Bạch Đằng.
- Các nhóm thực hành: phong trào phục dựng võ thuật lịch sử châu Âu (HEMA) đọc lại các sách dạy kiếm thế kỷ 14–16 và tập theo; các nhóm phục dựng cổ phục Việt thường đăng nguồn tư liệu cho từng mẫu áo — xem nguồn họ dẫn là cách học nhanh.
- Bài tập khi xem phim: dừng hình ở một cảnh đông người, nhìn kỹ hàng sau. Giáp có dày, có bóng như nhựa không? Kiếm có cong nhẹ khi va chạm không? Câu trả lời cho biết đoàn phim đã chi tiền vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Kiếm trong phim cổ trang có phải kiếm thật không?
Thường có nhiều phiên bản. Bản đẹp bằng thép dùng cho cận cảnh nhưng không mài sắc; bản dùng khi đánh nhau làm bằng nhôm, sợi thủy tinh hoặc cao su để an toàn; quần chúng đứng xa cầm bản nhựa hoặc gỗ sơn.
Người Viking có đội mũ sừng không?
Không có bằng chứng khảo cổ nào cho thấy người Viking đội mũ chiến có sừng. Mũ Gjermundbu tìm thấy ở Na Uy năm 1943 là mũ sắt tròn không sừng. Hình ảnh mũ sừng phổ biến từ phục trang nhạc kịch Wagner năm 1876.
Kiếm thời Trung cổ nặng bao nhiêu?
Kiếm dài châu Âu thường nặng khoảng 1–1,5 kg, kiếm hai tay lớn hiếm khi quá 3 kg. Kiếm thật nhẹ và cân bằng, khác với hình ảnh vung kiếm nặng nề trong nhiều phim.
Hiệp sĩ mặc giáp có tự lên ngựa được không?
Có. Bộ giáp tấm toàn thân thế kỷ 15 nặng khoảng 20–25 kg và phân bố đều trên cơ thể, người mặc vẫn tự leo lên ngựa, chạy và đứng dậy được. Hình ảnh dùng cần cẩu là sản phẩm của phim ảnh.
Làm phim cổ trang Việt Nam thì tìm tư liệu phục trang ở đâu?
Nguồn chính gồm tượng và phù điêu ở chùa, tranh chân dung thờ trong từ đường, ghi chép và tranh của người nước ngoài thế kỷ 17–18, văn bản sử về lệnh định y phục, và hiện vật nhà Nguyễn ở Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.