William Wallace là người có thật: một thủ lĩnh kháng chiến Scotland, thắng quân Anh ở trận cầu Stirling năm 1297, thua ở Falkirk năm 1298 và bị hành hình ở London năm 1305. Braveheart (1995) giữ đúng những mốc lớn đó, nhưng gần như mọi chi tiết còn lại — váy kilt, mặt sơn xanh, mối tình với công nương Isabella, cảnh Robert the Bruce phản bội — đều là sáng tác. Phim dựa chủ yếu vào một bài thơ viết gần 170 năm sau khi Wallace chết, không phải vào sử liệu.
Bộ phim và nguồn cảm hứng của nó
Mel Gibson vừa đạo diễn vừa đóng vai Wallace. Phim thắng 5 giải Oscar năm 1996, trong đó có Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc nhất. Biên kịch Randall Wallace dựng truyện chủ yếu từ bài thơ dài The Wallace của một người được gọi là Blind Harry (Harry Mù), viết khoảng thập niên 1470.
Đây là chìa khoá để hiểu bộ phim. The Wallace là thơ ca tụng anh hùng dân tộc, viết lúc Scotland và Anh vẫn còn thù địch, đầy chi tiết phóng đại và truyền thuyết. Nhân vật Marion, người vợ bị giết khiến Wallace nổi dậy, chủ yếu đến từ bài thơ này; sự tồn tại của bà không được nguồn nào cùng thời xác nhận. Phim chọn bài thơ chứ không chọn biên niên sử, tức là chọn truyền thuyết.
Phim quay một phần ở Scotland, quanh thung lũng Glen Nevis, nhưng phần lớn các trận đánh quay ở Ireland, nơi chính phủ hỗ trợ và cho mượn quân nhân dự bị làm diễn viên quần chúng.
William Wallace thật: những gì sử chắc chắn
Về Wallace, sử liệu cùng thời rất mỏng. Không ai biết chắc ông sinh năm nào (thường ước khoảng 1270) hay ở đâu. Ông có lẽ là con một địa chủ nhỏ hoặc hiệp sĩ cấp thấp, không phải nông dân như phim. Việc ông đứng tên trong thư từ ngoại giao gửi các thành phố buôn bán ở châu Âu cho thấy ông thuộc tầng lớp có địa vị, ít nhiều có học.
Mốc thời gian
- 1286: vua Alexander III của Scotland ngã ngựa chết, không để lại người nối dõi trực tiếp.
- 1290: người thừa kế duy nhất là cô bé Margaret, "Thiếu nữ xứ Na Uy", mất trên đường về Scotland. Ngai vàng bỏ trống.
- 1292: vua Anh Edward I được mời phân xử giữa các ứng viên, chọn John Balliol, đổi lại đòi Scotland thần phục.
- 1296: Balliol chống lại; Edward I đánh vào Scotland, cướp Berwick, phế Balliol, mang Hòn đá Định mệnh (Stone of Scone) về Westminster.
- Tháng 5/1297: Wallace giết William Heselrig, quan trấn thủ (sheriff) người Anh ở Lanark — sự kiện được nguồn cùng thời ghi nhận, mở đầu cuộc nổi dậy của ông.
- 11/9/1297: Wallace cùng Andrew Moray thắng lớn ở trận cầu Stirling.
- 1298: Wallace được tôn làm Người Bảo hộ Vương quốc Scotland (Guardian).
- 22/7/1298: thua nặng ở Falkirk trước cung thủ của Edward I; ông từ bỏ chức Bảo hộ.
- 1298–1305: sang Pháp và có thể cả Roma vận động ngoại giao, rồi trở về đánh du kích.
- 8/1305: bị bắt gần Glasgow; ngày 23/8/1305 bị xử treo cổ, mổ bụng, phanh thây ở Smithfield, London.
Trận cầu Stirling: cây cầu mà phim bỏ quên
Trận thắng lớn nhất đời Wallace diễn ra quanh một cây cầu gỗ hẹp bắc qua sông Forth gần lâu đài Stirling. Quân Anh do bá tước Surrey chỉ huy phải qua cầu từng tốp nhỏ, chỉ vừa hai kỵ binh đi song song. Wallace và Moray chờ trên sườn đồi phía bên kia, đợi đủ một phần quân Anh sang sông rồi đổ xuống đánh, cắt đứt đầu cầu. Phần quân đã sang bị tiêu diệt, phần còn lại bên kia sông bất lực đứng nhìn rồi rút chạy.
Trong phim, trận này là một cánh đồng trống, không có cây cầu nào. Lời giải thích thường được nhắc lại là cây cầu gây khó cho việc dàn cảnh. Kết quả là chiến thuật duy nhất làm nên trận thắng — lợi dụng địa hình để đánh một đội quân lớn bị chia cắt — biến mất khỏi màn ảnh. Nhân vật Andrew Moray, người đồng chỉ huy và bị thương nặng rồi chết sau trận, cũng gần như không được nhắc.
Ở Falkirk, quân Scotland dàn thế schiltron — những khối giáo dài dày đặc chống kỵ binh. Thế trận đứng vững trước kỵ binh Anh, nhưng không chịu nổi mưa tên của cung thủ dài xứ Wales. Bài học về cung dài này còn quay lại ám ảnh nhiều chiến trường châu Âu thế kỷ sau.
Những chỗ phim sai — và sai tới đâu
| Trong phim | Theo sử liệu |
|---|---|
| Wallace mặc kilt, quân sơn mặt xanh | Kilt kiểu váy quấn xuất hiện khoảng thế kỷ 16; sơn xanh gắn với người cổ ở Britannia hơn một nghìn năm trước |
| Wallace có quan hệ với công nương Isabella của Pháp, là cha của Edward III | Isabella sinh khoảng 1295, lúc trận Falkirk mới khoảng 3 tuổi; bà lấy Edward II năm 1308, sau khi Wallace chết. Edward III sinh năm 1312 |
| Luật "prima nocte" cho lãnh chúa Anh quyền với cô dâu Scotland | Không có bằng chứng luật này từng được áp dụng ở Scotland |
| Robert the Bruce phản bội Wallace ngay trên chiến trường Falkirk | Không có nguồn nào ghi Bruce có mặt bên phía Anh ở Falkirk |
| Edward I chết cùng lúc Wallace bị xử | Edward I mất năm 1307, hai năm sau Wallace |
| Trận Stirling đánh trên đồng trống | Đánh quanh một cây cầu hẹp, chính cây cầu quyết định trận đánh |
| Wallace xuất thân nông dân | Nhiều khả năng con nhà địa chủ hoặc hiệp sĩ nhỏ |
Lỗi kilt và sơn mặt là lỗi "đồ vật" — sai hình ảnh nhưng không đổi ý nghĩa sự kiện. Lỗi Isabella nặng hơn: nó gán cho một người thật một mối quan hệ không thể có, và gán dòng dõi cho một vị vua Anh. Lỗi Bruce nặng nhất về mặt diễn giải: nó biến một nhân vật chính trị phức tạp, người về sau thắng trận Bannockburn năm 1314 và giành lại độc lập cho Scotland, thành một kẻ dao động cần được Wallace "cảm hoá".
Edward I: phản diện có thật, nhưng không đơn giản
Patrick McGoohan đóng Edward I như một kẻ tàn bạo lạnh lùng. Ông vua thật — biệt danh Longshanks (Chân dài) — đúng là đã đánh chiếm xứ Wales, xây chuỗi lâu đài lớn ở đó, đối xử khốc liệt với Scotland, và vụ cướp phá Berwick năm 1296 được nhiều nguồn ghi là thảm sát. Nhưng ông cũng là nhà cải cách luật pháp quan trọng của nước Anh, thường xuyên triệu tập Nghị viện. Cảnh ông ném người tình của con trai qua cửa sổ là hư cấu.
Con trai ông, Edward II, bị phim vẽ thành người yếu đuối, đáng cười. Edward II thật đúng là một vị vua thất bại, bị phế năm 1327, nhưng lối diễn của phim bị nhiều nhà phê bình đánh giá là nặng định kiến.
Vì sao phim sai nhiều mà vẫn có sức sống
Braveheart thành công vì nó kể một truyện thần thoại về tự do với cường độ cảm xúc rất cao, chứ không vì độ chính xác. Cảnh xử hình cuối phim, với tiếng hét "Freedom", là ký ức chung của cả một thế hệ người xem.
Tác động ngoài màn ảnh là có thật. Lượng du khách tới Tượng đài Wallace ở Stirling tăng vọt sau năm 1995. Phim ra đúng lúc Scotland bàn chuyện tự quản; năm 1997 người Scotland bỏ phiếu lập lại Nghị viện riêng. Giới sử học Scotland vừa mừng vì người ta quan tâm đến Wallace, vừa mệt vì phải giải thích mãi rằng ông không mặc kilt.
Braveheart thường đứng đầu các danh sách "phim sai sử nhất" do báo chí và giới sử học bình chọn. Cách nhìn công bằng là: phim đúng về khung sự kiện và về nỗi căm giận có thật của người Scotland thời đó, nhưng muốn biết Wallace là ai thì phim không phải nơi bắt đầu.
Góc nhìn hôm nay: tìm Wallace thật ở đâu
- Tượng đài Quốc gia Wallace (National Wallace Monument) trên đồi Abbey Craig, Stirling, xây xong năm 1869, nhìn xuống đúng khu vực trận cầu Stirling. Bên trong trưng bày thanh kiếm hai tay được cho là của Wallace; nguồn gốc thanh kiếm vẫn còn bàn cãi.
- Lâu đài Stirling và vị trí cây cầu cũ gần cầu đá Stirling hiện nay.
- Tấm bia ở Smithfield, London, gắn trên tường bệnh viện St Bartholomew, đánh dấu nơi ông bị hành hình.
- Bức thư Lübeck năm 1297, do Wallace và Moray ký gửi các thương nhân thành Lübeck và Hamburg, báo rằng các cảng Scotland đã mở lại để buôn bán — một trong rất ít văn bản mang tên ông còn lại.
Muốn đọc nghiêm túc, tìm các sách của sử gia Scotland như G. W. S. Barrow (Robert Bruce and the Community of the Realm of Scotland) hay Fiona Watson. Đọc bài thơ của Blind Harry cũng đáng, miễn là đọc như đọc truyền thuyết — chính phim cũng nên được xem theo cách đó.
Câu hỏi thường gặp
William Wallace có thật không?
Có. William Wallace là thủ lĩnh kháng chiến Scotland cuối thế kỷ 13, thắng trận cầu Stirling năm 1297, làm Người Bảo hộ Vương quốc Scotland năm 1298 và bị quân Anh hành hình ở London ngày 23 tháng 8 năm 1305.
Braveheart sai sử ở những chỗ nào?
Những chỗ sai lớn nhất là trận Stirling không có cây cầu, mối tình với Isabella (khi đó bà mới là một đứa trẻ), việc Robert the Bruce phản bội ở Falkirk, luật "prima nocte" và trang phục kilt cùng mặt sơn xanh. Các mốc lớn như thắng Stirling, thua Falkirk, bị xử ở London thì đúng.
Vì sao người Scotland trong phim mặc kilt?
Đó là lựa chọn hình ảnh của đoàn phim. Kilt kiểu váy quấn mà người ta quen nhìn ngày nay chỉ xuất hiện khoảng thế kỷ 16, hơn hai trăm năm sau thời Wallace. Mặt sơn xanh còn lùi xa hơn, gắn với người cổ ở Britannia thời La Mã.
Wallace và Robert the Bruce khác nhau thế nào?
Wallace là thủ lĩnh quân sự xuất thân thấp hơn, nổi lên năm 1297 và bị xử năm 1305. Robert the Bruce là quý tộc lớn, lên ngôi vua Scotland năm 1306, thắng trận Bannockburn năm 1314 và về sau được Anh công nhận độc lập năm 1328.
Phim Braveheart dựa vào nguồn nào?
Phim dựa chủ yếu vào bài thơ dài The Wallace của Blind Harry, viết khoảng thập niên 1470, gần 170 năm sau khi Wallace mất. Bài thơ mang tính ca tụng và nhiều yếu tố truyền thuyết, nên không thể coi là sử liệu đáng tin.