Akira Kurosawa (1910–1998) là đạo diễn đưa phim cổ trang Nhật — jidaigeki — ra thế giới, và hai bộ phim chiến tranh lớn nhất của ông là Thất hiệp sĩ (Shichinin no samurai, 1954) và Loạn (Ran, 1985). Một phim kể bảy võ sĩ giữ một ngôi làng nông dân, phim kia chuyển "Vua Lear" của Shakespeare về thời Chiến Quốc Nhật Bản. Cả hai đều lấy bối cảnh thế kỷ 16, thời các lãnh chúa đánh nhau liên miên, và cả hai đều thay đổi cách cả thế giới quay cảnh chiến đấu.
Bối cảnh: thời Chiến Quốc Nhật Bản
Thời Chiến Quốc (Sengoku jidai) thường được tính từ loạn Ōnin năm 1467 đến khoảng năm 1600–1615, khi dòng họ Tokugawa thống nhất đất nước. Quyền lực của Mạc phủ Ashikaga tan rã, các lãnh chúa (daimyō) đánh chiếm lẫn nhau. Đây là thời mà tầng lớp xã hội còn lỏng: nông dân có thể cầm vũ khí, võ sĩ thất thế thành lãng nhân (rōnin) đi lang thang tìm chủ.
Ba mốc giúp hiểu phim của Kurosawa:
- 1543: người Bồ Đào Nha đến đảo Tanegashima, súng hỏa mai du nhập và nhanh chóng được sản xuất hàng loạt ở Nhật.
- 1575: trận Nagashino — liên quân Oda Nobunaga và Tokugawa Ieyasu dùng súng hỏa mai sau hàng rào đánh bại kỵ binh nhà Takeda. Chi tiết "ba nghìn khẩu súng bắn luân phiên" vẫn còn tranh cãi giữa các sử gia.
- 1588: Toyotomi Hideyoshi ra lệnh "thu kiếm" (katanagari), tước vũ khí của nông dân, bắt đầu tách hẳn giới võ sĩ và giới nông.
Thất hiệp sĩ (1954): bảy người và một ngôi làng
Một làng nông dân biết bọn cướp sẽ quay lại sau mùa gặt. Họ không có tiền, chỉ có gạo, nên lên phố tìm võ sĩ chịu đánh thuê đổi lấy cơm. Kambei, một lãnh nhân đứng tuổi điềm tĩnh (Takashi Shimura), gom được sáu người, trong đó có Kikuchiyo (Toshiro Mifune) — gã ồn ào tự xưng võ sĩ, hóa ra xuất thân nông dân. Họ dạy dân làng cầm giáo, dựng hàng rào, rồi đánh nhau với khoảng bốn chục tên cướp qua nhiều ngày.
Phim dài 207 phút. Kịch bản do Kurosawa viết cùng Shinobu Hashimoto và Hideo Oguni. Theo những gì nhóm biên kịch kể lại, ý tưởng đến từ việc đọc tư liệu về các làng thời Chiến Quốc phải tự lo chống cướp, có làng thuê võ sĩ. Phim đoạt Sư tử Bạc tại liên hoan phim Venice năm 1954.
Phim đúng với lịch sử ở chỗ nào
Thất hiệp sĩ không kể sự kiện có thật nào, nhưng nắm rất đúng cấu trúc xã hội của thời đó. Cảnh các võ sĩ phát hiện dân làng giấu áo giáp, giáo mác lột từ xác võ sĩ thua trận là chi tiết có cơ sở: thời ấy nông dân săn lùng võ sĩ bại trận để cướp đồ là chuyện có thật, được gọi là ochimusha-gari. Kikuchiyo nổi giận trút ra một tràng: nông dân keo kiệt, dối trá — nhưng ai làm họ thành ra như vậy, nếu không phải chính võ sĩ đi cướp bóc làng mạc? Đó là cái nhìn hai chiều mà phim cổ trang trước đó hiếm khi dám nói.
Kết phim cũng không hề tung hô. Ba võ sĩ còn sống nhìn dân làng hát cấy lúa, và Kambei nhận ra người thắng là nông dân, không phải họ. Năm 1588, chính quyền thu kiếm của nông dân; võ sĩ thành một đẳng cấp tách biệt. Người xem Nhật năm 1954 hiểu cái kết ấy trong ánh sáng của lịch sử đó.
Cách quay trận đánh
- Nhiều máy quay cùng lúc: Kurosawa đặt nhiều máy quay ở các góc khác nhau, quay một lượt hành động, để diễn viên không phải diễn lại và chuyển động liền mạch.
- Ống kính tiêu cự dài: nén khoảng cách, khiến ngựa và người chồng lên nhau, dày đặc, hỗn loạn.
- Mưa và bùn: trận cuối diễn ra trong mưa như trút. Người xem không còn phân biệt được đẹp xấu, chỉ còn trơn trượt, mệt mỏi, chết bất chợt.
- Địa lý rõ ràng: Kambei lập sơ đồ phòng thủ làng và ghi lại số tên cướp đã bị hạ, nên người xem luôn biết trận đánh đang ở đâu, còn bao nhiêu địch.
Mô hình "gom nhóm người tài để làm một việc lớn" trở thành khuôn mẫu: The Magnificent Seven (1960) của John Sturges là bản làm lại kiểu miền Tây nước Mỹ, và vô số phim về sau vay cấu trúc tuyển quân – huấn luyện – trận cuối của nó.
Loạn (1985): Vua Lear giữa chiến trường samurai
Ba mươi năm sau, Kurosawa 75 tuổi, mắt đã kém, làm bộ phim chiến tranh cuối cùng của đời mình. Lãnh chúa già Hidetora Ichimonji (Tatsuya Nakadai) chia lãnh địa cho ba con trai Taro, Jiro, Saburo. Người con út nói thẳng và bị đuổi đi; hai người con lớn trở mặt, và cả gia tộc lao vào nội chiến.
Ngoài Shakespeare, Kurosawa ghép thêm một tích của lịch sử Nhật: lãnh chúa Mōri Motonari (1497–1571) được kể là đã dạy ba con bài học "một mũi tên dễ gãy, ba mũi tên bó lại thì không bẻ được". Các con của Motonari ngoài đời đều giữ lời cha. Kurosawa đặt câu hỏi ngược: nếu ba người con ấy không tốt thì sao?
Màu sắc, lâu đài cháy và một đám đông thật
Mỗi người con có một màu cờ và giáp riêng — vàng cho Taro, đỏ cho Jiro, xanh cho Saburo — nên trong những cảnh rộng hàng trăm kỵ binh, người xem vẫn biết phe nào đang đánh phe nào. Phục trang do Emi Wada thiết kế, đoạt giải Oscar năm 1986; theo các tài liệu về phim, hàng nghìn bộ giáp và trang phục được làm thủ công.
Cảnh lâu đài thứ ba bị đánh chiếm, Hidetora điên dại bước ra khỏi lâu đài đang cháy, được quay trên một lâu đài dựng thật trên sườn núi Phú Sĩ rồi đốt thật — chỉ có một lần quay. Phim dùng hơn một nghìn diễn viên quần chúng và hàng trăm con ngựa. Cảnh súng hỏa mai bắn gục kỵ binh vang vọng trận Nagashino, cảnh tàn sát dài gần như không có tiếng động, chỉ có nhạc của Tōru Takemitsu.
Loạn là một trong những phim Nhật đắt nhất thời đó, đồng sản xuất với nhà sản xuất Pháp Serge Silberman. Kurosawa được đề cử Oscar Đạo diễn xuất sắc nhất.
Các phim cổ trang khác của Kurosawa
| Phim | Năm | Bối cảnh | Đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Rashomon | 1950 | Thời Heian | Sư tử Vàng Venice 1951; một vụ án kể theo bốn lời khai |
| Thất hiệp sĩ | 1954 | Thời Chiến Quốc | Sư tử Bạc Venice; khuôn mẫu phim tuyển quân |
| Ngai vàng đẫm máu (Kumonosu-jō) | 1957 | Thời Chiến Quốc | Chuyển thể "Macbeth" với nghệ thuật kịch Nō |
| Pháo đài ẩn (Kakushi toride) | 1958 | Thời Chiến Quốc | George Lucas thừa nhận ảnh hưởng tới "Chiến tranh giữa các vì sao" |
| Yojimbo | 1961 | Cuối thời Edo | Bị làm lại thành phim cao bồi "A Fistful of Dollars" (1964) |
| Kagemusha | 1980 | Thời Chiến Quốc | Cành Cọ Vàng Cannes 1980 (đồng giải); kết bằng trận Nagashino |
| Loạn | 1985 | Thời Chiến Quốc | Oscar Thiết kế trang phục |
Kagemusha đáng xem cùng Loạn: phim dựa trên giai thoại rằng cái chết của lãnh chúa Takeda Shingen (mất năm 1573) được giữ kín một thời gian, có người đóng thế giữ vững lòng quân. Đó là truyền thuyết được ghi trong các văn bản nhà Takeda, nhưng chuyện người đóng thế cụ thể như phim là hư cấu.
Vì sao Kurosawa quan trọng với phim chiến tranh
Trước Kurosawa, cảnh đánh nhau trong phim cổ trang Nhật thường là múa kiếm sân khấu: đẹp, nhịp nhàng, ít máu. Kurosawa làm cho nó trở nên vụng về, nặng nề và nguy hiểm — người ta trượt ngã, thở dốc, chết vì một nhát không ai ngờ. Lối quay đó đi thẳng vào các đạo diễn phương Tây: Sam Peckinpah học chuyển động chậm cho cái chết, Steven Spielberg và Martin Scorsese nhiều lần nhắc tên ông như thầy.
Ông cũng chứng minh một điều phim sử thi hay quên: người xem cần hiểu địa hình và hiểu lý do từng người lao vào trận. Một trận đánh có bốn mươi tên cướp mà người xem thuộc từng lối vào làng sẽ căng hơn một trận vạn người không biết ai đang ở đâu.
Góc nhìn hôm nay: xem Kurosawa thế nào
- Thứ tự gợi ý: Thất hiệp sĩ trước, rồi Yojimbo (ngắn, dễ xem), rồi Ngai vàng đẫm máu, cuối cùng là Kagemusha và Loạn liền nhau.
- Đọc kèm: tự truyện Something Like an Autobiography của Kurosawa (dừng ở năm 1950) và sách The Films of Akira Kurosawa của Donald Richie.
- Lịch sử thật: các tác phẩm về thời Chiến Quốc của Stephen Turnbull (dễ đọc, nhiều hình minh họa) hoặc tiểu thuyết lịch sử Tokugawa Ieyasu của Yamaoka Sōhachi — nhớ đó là tiểu thuyết, không phải sử.
- Đi thực địa: lâu đài Himeji và Kumamoto (cả hai xuất hiện trong Loạn); bảo tàng chiến trường Nagashino ở tỉnh Aichi.
Câu hỏi thường gặp
Thất hiệp sĩ của Kurosawa nói về gì?
Phim kể một làng nông dân thời Chiến Quốc Nhật Bản thuê bảy võ sĩ lãng nhân bảo vệ làng khỏi khoảng bốn chục tên cướp, đổi lại chỉ được ăn cơm. Phim ra năm 1954, dài 207 phút, đoạt Sư tử Bạc ở Venice.
Phim Loạn (Ran) dựa trên tác phẩm nào?
Loạn (1985) chuyển thể "Vua Lear" của Shakespeare sang thời Chiến Quốc Nhật Bản, kết hợp với giai thoại ba mũi tên của lãnh chúa Mōri Motonari. Phim đoạt giải Oscar Thiết kế trang phục cho Emi Wada.
The Magnificent Seven có phải làm lại từ Thất hiệp sĩ không?
Đúng. The Magnificent Seven (1960) của John Sturges chuyển câu chuyện bảy võ sĩ sang miền Tây nước Mỹ, thay võ sĩ bằng tay súng và làng Nhật bằng làng Mexico. Bộ phim này lại được làm lại năm 2016.
Thất hiệp sĩ có dựa trên sự kiện có thật không?
Không dựa trên một sự kiện cụ thể. Nhưng phim phản ánh đúng thực tế thời Chiến Quốc: làng phải tự vệ trước cướp, võ sĩ thất thế đi tìm việc, và nông dân lột đồ võ sĩ bại trận. Đó là lý do phim được coi là chân thực dù câu chuyện hư cấu.
Vì sao Kurosawa được gọi là bậc thầy phim chiến tranh?
Ông dùng nhiều máy quay cùng lúc, ống kính tiêu cự dài, mưa, bùn và chuyển động chậm để làm cảnh chiến đấu hỗn loạn và nặng nề như thật. Cách dựng trận đánh có địa lý rõ ràng của ông ảnh hưởng tới nhiều thế hệ đạo diễn phương Tây.