Gladiator (2000) của Ridley Scott lấy một khung lịch sử có thật — hoàng đế Marcus Aurelius, người con trai Commodus, đấu trường Colosseum — rồi đặt vào đó một nhân vật hư cấu là tướng Maximus. Phần cốt truyện chính trị gần như không đúng sử: Marcus Aurelius không bị con giết, Commodus không chết trên cát đấu trường, và La Mã năm 180 chẳng có kế hoạch nào "trả lại nền cộng hoà". Còn không khí đấu trường, hạng đấu sĩ và tính khoa trương của Commodus thì phim nắm khá trúng.
Bộ phim đã làm gì cho dòng phim sử thi
Russell Crowe đóng Maximus, Joaquin Phoenix đóng Commodus, Richard Harris đóng Marcus Aurelius. Phim đoạt 5 giải Oscar năm 2001: Phim hay nhất, Nam diễn viên chính cho Crowe, Hiệu ứng hình ảnh, Thiết kế trang phục và Âm thanh. Doanh thu toàn cầu hơn 450 triệu USD.
Con số đó quan trọng vì trước Gladiator, phim sử thi La Mã gần như đã tắt từ giữa thập niên 1960. Cleopatra (1963) đội chi phí đến mức suýt đánh sập hãng 20th Century Fox, còn The Fall of the Roman Empire (1964) của Anthony Mann lỗ nặng. Điều thú vị là phim năm 1964 ấy cũng xoay quanh cái chết của Marcus Aurelius, một Commodus bất ổn và một vị tướng trung thành bị gạt ra. Gladiator, ở mức độ nào đó, là bản làm lại không chính thức của khung truyện cũ, chỉ thay vị tướng bằng một đấu sĩ.
Phim quay ở nhiều nơi: trận đánh mở đầu ở biên giới Germania dựng trong rừng Bourne Woods (Surrey, Anh); tỉnh Zucchabar ở châu Phi quay quanh Ouarzazate (Maroc); đấu trường La Mã dựng ở pháo đài Ricasoli trên đảo Malta. Đoàn phim chỉ dựng tầng thấp và một phần khán đài, phần cao hơn cùng đám đông được ghép bằng kỹ xảo số. Diễn viên Oliver Reed (vai chủ trường đấu Proximo) qua đời ở Malta giữa đợt quay năm 1999; một số cảnh cuối của ông được hoàn thành bằng gương mặt ghép kỹ thuật số.
Marcus Aurelius và Commodus ngoài đời
Hoàng đế triết gia chết vì bệnh, không phải vì con
Marcus Aurelius trị vì từ năm 161 đến 180. Gần như cả thập niên cuối đời ông ở biên giới sông Danube, đánh các tộc Marcomanni, Quadi, Sarmatae. Cuốn sách ông để lại, thường gọi là Suy ngẫm (Meditations), viết bằng tiếng Hy Lạp, phần lớn được viết trong những năm hành quân đó.
Ông mất ngày 17 tháng 3 năm 180. Nơi mất còn chưa thống nhất: có nguồn ghi Vindobona (Vienna ngày nay), có nguồn ghi Sirmium (gần Sremska Mitrovica, Serbia). Nguyên nhân nhiều khả năng là bệnh; khi ấy dịch bệnh thường được gọi là "dịch Antoninus" đang hoành hành trong quân đội. Cassius Dio, sử gia và nghị sĩ sống cùng thời, có chép rằng ông nghe nói các thầy thuốc đã đẩy nhanh cái chết để lấy lòng Commodus. Đó là lời đồn được ghi lại, không phải chứng cứ, và không có nguồn nào nói Commodus tự tay ra tay.
Commodus: người thừa kế chính thức, không phải kẻ cướp ngôi
Điểm lệch lớn nhất của phim là chuyện kế vị. Marcus Aurelius không hề định trao quyền cho ai khác: Commodus được phong Caesar năm 166 khi mới 5 tuổi, rồi thành đồng hoàng đế (Augustus) năm 177. Lúc cha mất, Commodus đã là hoàng đế thật sự. Ông là hoàng đế đầu tiên chào đời khi cha đang tại vị, và việc ông nối ngôi khép lại gần một thế kỷ mà các hoàng đế chọn người kế vị bằng cách nhận con nuôi.
Commodus trị vì 12 năm, từ 180 đến 192. Nhiều nét điên rồ trong phim lại có thật: Cassius Dio, người ngồi trên khán đài, tả ông xuống sàn đấu giết thú, đấu với đấu sĩ trong vai secutor, tự xưng là Hercules La Mã. Herodian cũng kể chuyện tương tự. Chị gái ông, Lucilla, có thật đứng sau một âm mưu ám sát năm 182, bị đày ra đảo Capri rồi bị giết.
Còn cái chết thì khác hẳn phim. Đêm 31 tháng 12 năm 192, ông bị đầu độc bởi nhóm thân cận do người tình Marcia cùng viên thị vệ trưởng sắp đặt; thuốc không đủ, họ cho một đô vật tên Narcissus vào siết cổ ông trong nhà tắm. Sau đó La Mã rơi vào "năm của năm hoàng đế" (193). Edward Gibbon, trong bộ sử về sự suy vong của đế quốc La Mã, coi cái chết của Marcus Aurelius là dấu mốc khép lại thời kỳ yên ổn nhất của đế quốc.
Maximus thì không có thật. Người xem hay so ông với Cincinnatus — vị chấp chính quan thời cộng hoà xong việc là về cày ruộng — và với đấu sĩ Spartacus, nhưng đó là vay mượn hình tượng, không phải nguyên mẫu.
Đấu trường Colosseum thật trông thế nào
Tên gốc là Amphitheatrum Flavium, gắn với dòng họ Flavius. Vespasian khởi công khoảng năm 70–72; Titus khánh thành năm 80 với chuỗi lễ hội kéo dài 100 ngày, theo Suetonius và Cassius Dio. Domitian hoàn tất phần cuối, trong đó có hypogeum — mạng hầm ngầm dưới sàn với buồng nhốt thú và hệ thống ròng rọc, thang nâng đưa thú và người lên mặt cát.
- Kích thước: hình bầu dục khoảng 189 × 156 m, cao khoảng 48 m.
- Sức chứa: thường ước khoảng 50.000 người; có ước cao hơn, con số vẫn còn bàn.
- Mái che: tấm vải lớn (velarium) căng trên cột quanh vành trên để che nắng.
- Sàn: ván gỗ phủ cát — tiếng Latin harena nghĩa là cát, gốc của chữ "arena".
Một ngày lễ thường chia ba phần: buổi sáng săn thú (venationes), buổi trưa xử tử tội phạm, buổi chiều mới đến tiết mục chính là đấu sĩ (munera). Phim gộp tất cả vào những trận loạn chiến rực rỡ, nhưng tinh thần "sân khấu quyền lực" — hoàng đế phát chẩn, dân chúng hò reo, chính trị diễn ra ngay trên khán đài — là đúng.
Đấu sĩ thật: ai, đấu thế nào, có chết nhiều không
Đấu sĩ là tù binh, nô lệ, tội phạm bị kết án vào trường đấu, và cả người tự do tự ký hợp đồng để lấy tiền thưởng. Họ sống và tập trong các trường (ludus) do chủ trường gọi là lanista quản lý — đúng như vai Proximo. Ngay cạnh Colosseum vẫn còn tàn tích Ludus Magnus, trường đấu lớn nhất thành La Mã, nối với đấu trường bằng đường hầm.
Các hạng đấu sĩ
| Hạng | Trang bị | Thường đấu với |
|---|---|---|
| Murmillo | Mũ có mào lớn, khiên chữ nhật, kiếm ngắn gladius | Thraex, hoplomachus |
| Retiarius | Lưới, đinh ba, dao găm, không mũ, không khiên | Secutor |
| Secutor | Mũ tròn trơn chỉ có hai lỗ mắt nhỏ để khó mắc lưới | Retiarius |
| Thraex | Khiên nhỏ, kiếm cong sica, xà cạp cao | Murmillo |
| Essedarius | Đấu từ xe ngựa chiến, kiểu người Britannia | Essedarius khác |
Cặp đấu được ghép có chủ ý để cân sức — nặng đấu nhẹ, nhanh đấu chắc — và có trọng tài cầm gậy can thiệp. Cảnh xe ngựa tràn vào sàn đấu trong phim, vì thế, không hoàn toàn bịa: hạng essedarius có thật, dù trận "tái hiện Carthage" là sáng tác.
Có đấu tới chết không
Ít hơn phim nhiều. Một đấu sĩ được huấn luyện là tài sản đắt tiền của chủ trường, người tổ chức phải bồi thường nếu đấu sĩ chết. Nghiên cứu bia mộ và tranh khắc cho thấy ở thế kỷ 1 phần lớn trận đấu kết thúc khi một bên xin thua; tỷ lệ tử vong có vẻ tăng ở các thế kỷ sau. Người thua có thể được tha nếu khán giả và người tổ chức đồng ý.
Năm 1993 các nhà khảo cổ tìm thấy một nghĩa địa đấu sĩ ở Ephesus (Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Phân tích xương công bố về sau cho thấy họ ăn chủ yếu ngũ cốc và đậu, khớp với chữ hordearii ("người ăn lúa mạch") mà Pliny Già dùng để gọi đấu sĩ. Nhiều vết thương đã lành chứng tỏ họ được chữa trị tử tế — không ai nuôi một người như thế chỉ để cho chết ở trận đầu.
Ngón tay cái và câu chào nổi tiếng
Cử chỉ "ngón cái chúc xuống là giết" không có bằng chứng rõ ràng. Nguồn La Mã chỉ có cụm pollice verso ("ngón cái xoay") trong thơ trào phúng của Juvenal, mà xoay thế nào thì không ai biết chắc. Hình ảnh quen thuộc đến từ bức tranh Pollice Verso (1872) của họa sĩ Pháp Jean-Léon Gérôme, bức tranh được kể là đã thuyết phục Ridley Scott nhận làm phim.
Câu "Kính chào hoàng đế, những kẻ sắp chết chào người" cũng không phải lời chào thường lệ của đấu sĩ. Suetonius chỉ ghi nó một lần, do những tử tù sắp đánh trận thủy chiến dàn dựng trên hồ Fucino dưới thời hoàng đế Claudius.
Phim lệch sử ở đâu — bảng đối chiếu
| Trong phim | Theo sử liệu |
|---|---|
| Commodus giết cha để giành ngôi | Marcus mất năm 180, nhiều khả năng vì bệnh; Commodus đã là đồng hoàng đế từ 177 |
| Marcus muốn trả quyền cho Viện Nguyên lão, khôi phục cộng hoà | Không có nguồn nào; cộng hoà đã mất hơn 200 năm |
| Commodus chết dưới tay đấu sĩ giữa đấu trường | Bị đầu độc rồi siết cổ trong nhà tắm năm 192, sau 12 năm trị vì |
| Commodus xuống sàn đấu | Có thật, Cassius Dio tận mắt chứng kiến |
| Lucilla âm mưu chống em | Có thật (năm 182), nhưng bị phát hiện và bị giết |
| Ngón cái chúc xuống là lệnh giết | Không rõ; hình ảnh lấy từ tranh thế kỷ 19 |
Các nhà sử học từng được mời làm cố vấn cho phim kể lại rằng nhiều góp ý của họ không được dùng. Đó là chuyện thường: phim cần một kẻ thù rõ mặt và một màn trả thù trọn vẹn, còn lịch sử thật kết thúc trong nhà tắm, bằng tay một đô vật chẳng ai nhớ tên.
Góc nhìn hôm nay: xem phim xong thì đi đâu, đọc gì
Gladiator đáng xem như một câu chuyện về quyền lực và đám đông, không phải như bài giảng sử. Điều phim làm được là khiến hàng triệu người tò mò về La Mã — và tò mò thì có chỗ để đi tiếp.
- Di tích: Colosseum ở Roma (có tour xuống hypogeum), tàn tích Ludus Magnus ngay bên cạnh; đấu trường El Djem (Tunisia), Nîmes và Arles (Pháp), Verona (Ý), Pula (Croatia) còn giữ được nhiều hơn mức người ta tưởng.
- Nguồn gốc: Lịch sử La Mã của Cassius Dio (phần viết về Commodus) và sử của Herodian — hai nhân chứng cùng thời.
- Sách nghiên cứu dễ đọc: The Colosseum của Keith Hopkins và Mary Beard; SPQR của Mary Beard cho bức tranh rộng hơn về La Mã.
- Đọc chính Marcus Aurelius: Suy ngẫm đã có bản dịch tiếng Việt, ngắn, đọc vài trang mỗi tối được.
Năm 2024, Ridley Scott ra phần tiếp theo Gladiator II, lấy bối cảnh thời hai hoàng đế Geta và Caracalla. Phần này cũng tự do với sử không kém phần đầu; xem xong, đối chiếu với Cassius Dio là một bài tập thú vị.
Câu hỏi thường gặp
Maximus trong phim Gladiator có thật không?
Không. Maximus Decimus Meridius là nhân vật hư cấu. Người xem hay liên tưởng ông với Cincinnatus hay Spartacus, nhưng không có vị tướng nào bị Commodus biến thành nô lệ rồi trở lại đấu trường để trả thù.
Commodus chết như thế nào?
Commodus bị ám sát đêm 31 tháng 12 năm 192. Nhóm thân cận gồm người tình Marcia đầu độc ông, rồi cho đô vật Narcissus siết cổ trong nhà tắm. Ông không chết trong đấu trường như trong phim.
Đấu sĩ La Mã có luôn đấu tới chết không?
Không. Đấu sĩ là tài sản đắt tiền, được huấn luyện lâu năm, và phần lớn trận đấu ở thế kỷ 1 kết thúc khi một bên xin thua. Người thua có thể được tha. Tỷ lệ tử vong có vẻ tăng ở các thế kỷ sau.
Đấu trường Colosseum xây năm nào, chứa bao nhiêu người?
Colosseum được khởi công dưới thời Vespasian khoảng năm 70–72 và khánh thành năm 80 dưới thời Titus. Sức chứa thường được ước khoảng 50.000 khán giả, một số ước tính cao hơn.
Phim Gladiator quay ở đâu?
Trận đánh ở Germania quay trong rừng Bourne Woods ở Anh, cảnh châu Phi quay quanh Ouarzazate ở Maroc, còn đấu trường được dựng một phần tại pháo đài Ricasoli trên đảo Malta, phần còn lại bổ sung bằng kỹ xảo số.