Phim Troy (2004) so với Iliad của Homer: giữ gì, bỏ gì, đổi gì

Phim Troy (2004) mượn nhân vật và vài cảnh lớn của Iliad, nhưng kể một câu chuyện khác hẳn: không có thần linh, cuộc chiến chỉ kéo dài vài tuần thay vì mười năm, và nhiều nhân vật chết sai người, sai chỗ — Menelaus, Agamemnon, Ajax đều có số phận khác với truyền thống Hy Lạp. Đổi lại, phim giữ gần nguyên vẹn cảnh hay nhất của Homer: vua Priam một mình vào lều Achilles xin lại xác con trai.

Phim Troy là phim gì

Troy do Wolfgang Petersen đạo diễn, David Benioff viết kịch bản, Brad Pitt đóng Achilles, Eric Bana đóng Hector, Orlando Bloom đóng Paris, Diane Kruger đóng Helen, Brian Cox đóng Agamemnon, Sean Bean đóng Odysseus và Peter O'Toole đóng Priam. Thành Troy được dựng ở Malta, cảnh bãi biển quay ở Mexico. Kinh phí công bố khoảng 175 triệu USD, doanh thu toàn cầu gần 500 triệu USD.

Phần mở đầu phim ghi là "lấy cảm hứng từ Iliad của Homer". Chữ "cảm hứng" là chính xác. Biên kịch không chuyển thể Iliad mà gom cả chu kỳ truyện thành Troy — trong đó Iliad chỉ là một đoạn — rồi viết lại theo logic phim hành động hiện đại.

Iliad thật sự kể gì

Đây là chỗ nhiều người bất ngờ. Iliad không kể toàn bộ cuộc chiến thành Troy. Sử thi gồm 24 khúc, hơn 15.000 câu thơ, chỉ kể chừng năm mươi ngày trong năm thứ mười của cuộc vây hãm. Câu mở đầu đã nói rõ chủ đề: cơn giận của Achilles.

• Agamemnon cướp nàng Briseis, phần thưởng của Achilles. Achilles giận, rút quân khỏi trận.
• Quân Hy Lạp thua liên tiếp, bị Hector đẩy lùi tới tận thuyền.
• Patroclus mặc giáp Achilles ra trận, bị Hector giết.
• Achilles quay lại chiến đấu để trả thù, giết Hector, kéo xác quanh mộ Patroclus.
• Priam vào lều Achilles chuộc xác con. Sử thi kết thúc bằng tang lễ Hector.

Cái chết của Achilles, con ngựa gỗ, việc thành Troy thất thủ — không cái nào nằm trong Iliad. Chuyện ngựa gỗ được nhắc trong Odyssey (khúc 4 và khúc 8) và kể kỹ nhất trong khúc 2 của Aeneid, sử thi La Mã của Virgil. Cái chết của Achilles thuộc các sử thi khác trong "chu kỳ thành Troy" nay chỉ còn bản tóm tắt; trong Iliad, Hector hấp hối chỉ báo trước rằng Paris và thần Apollo sẽ giết Achilles.

Bảng so sánh: phim và truyền thống Hy Lạp

Vì sao bỏ thần linh — và mất gì khi bỏ

Đây là quyết định lớn nhất của phim. Petersen muốn một cuộc chiến "của con người", nơi người xem không phải chấp nhận chuyện Aphrodite bốc Paris khỏi trận như trong khúc 3 của Iliad. Cách làm đó giúp phim gần với khán giả hiện đại, và vẫn giữ được một chút nước đôi: Thetis, mẹ Achilles, xuất hiện như một người mẹ nhặt vỏ sò bên bờ biển, không rõ là thần hay người.

Nhưng bỏ thần linh là bỏ luôn tầng nghĩa sâu nhất của Homer. Trong Iliad, con người biết số phận đã định mà vẫn phải chọn cách sống — Achilles biết nếu ở lại Troy thì sẽ chết trẻ nhưng lừng danh, nếu về nhà thì sống lâu mà vô danh. Phim giữ được lời lựa chọn này qua lời Thetis, nhưng không còn cái nền vũ trụ nơi thần linh cũng ích kỷ, cãi nhau, thiên vị, khiến cuộc chiến vừa vĩ đại vừa vô nghĩa.

Cảnh Priam xin xác con: chỗ phim gần Homer nhất

Khúc 24 của Iliad là một trong những đoạn văn cảm động nhất của văn chương cổ. Ông vua già lén qua trại giặc, quỳ xuống hôn tay người đã giết con mình, nhắc Achilles nhớ tới người cha già ở quê. Hai kẻ thù cùng khóc — một người khóc con, một người khóc cha và khóc bạn.

Phim giữ gần như trọn tinh thần đó. Peter O'Toole đóng cảnh này với giọng trầm, chậm, và nhiều người xem nhớ Troy chủ yếu vì vài phút ấy. Có một điểm khác: trong Iliad, Priam được thần Hermes dẫn đường vượt trại; trong phim, ông đi một mình. Thần bị bỏ, nhưng cái lõi nhân văn còn nguyên.

Trận tay đôi Hector – Achilles cũng là cảnh được dàn dựng kỹ. Trong Iliad, Hector bỏ chạy ba vòng quanh tường thành trước khi đứng lại đánh — chi tiết rất "người", rất đáng thương, mà phim lược đi để Hector giữ hình ảnh anh hùng trọn vẹn.

Thành Troy có thật không — khảo cổ nói gì

Troy của phim là một thành lớn với tường đá cao và đền thờ vàng óng. Troy của khảo cổ là gò Hisarlik ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, nơi Heinrich Schliemann đào từ năm 1870. Ông đào vội, phá huỷ không ít tầng văn hoá, và tưởng nhầm một tầng quá cổ là thành của Priam.

Gò Hisarlik có khoảng chín tầng thành chồng lên nhau qua hàng nghìn năm. Các nhà khảo cổ thường cho hai lớp Troy VI và Troy VIIa, cuối thời đại Đồng (khoảng thế kỷ 13–12 TCN), là ứng viên cho thành Troy của truyền thuyết. Văn bản của người Hittite nhắc tới một xứ tên Wilusa ở vùng này, mà nhiều học giả coi là dạng gọi của Ilios. Liệu có một cuộc chiến cụ thể đúng như Homer kể hay không thì vẫn không ai chứng minh được. Iliad được hình thành trong truyền thống truyền miệng và có lẽ thành văn khoảng thế kỷ 8–7 TCN, cách thời đại Đồng vài trăm năm.

Phim còn trộn lẫn các thời đại: áo giáp, mũ, kiểu tóc lấy cảm hứng từ nhiều thời kỳ Hy Lạp khác nhau. Mũ giáp của Hector chẳng hạn mang dáng mũ Hy Lạp cổ điển sau này hơn là đồ thời đại Đồng.

Góc nhìn hôm nay: xem phim rồi đọc Homer thế nào

Troy là cửa vào dễ chịu. Người đã xem phim đọc Iliad sẽ ngạc nhiên ở hai điều: Hector được Homer yêu mến không kém Achilles, và chiến tranh trong thơ Homer tàn khốc, chi tiết đến từng vết thương, không có chút lãng mạn nào.

• Đọc theo thứ tự: khúc 1 (cơn giận), khúc 6 (Hector từ biệt vợ con Andromache và Astyanax — cảnh phim chỉ phác qua), khúc 16 (Patroclus chết), khúc 22 (Hector chết), khúc 24 (Priam chuộc xác). Năm khúc này đủ thấy hồn sử thi.
• Bản dịch: Iliad và Odyssey đã có bản tiếng Việt; bản tiếng Anh dễ đọc có thể tìm của Robert Fagles hoặc Emily Wilson (Wilson dịch Odyssey năm 2017 và Iliad năm 2023).
• Đọc tiếp: khúc 2 của Aeneid cho chuyện ngựa gỗ và đêm thành thất thủ.
• Đi thực địa: khu khảo cổ Troy (Truva) gần thành phố Çanakkale, Thổ Nhĩ Kỳ, là di sản thế giới UNESCO; bảo tàng Troy mở năm 2018 ngay cạnh khu di chỉ. Con ngựa gỗ khổng lồ dùng trong phim nay đặt ở quảng trường ven biển Çanakkale.
• Xem thêm: loạt phim tài liệu In Search of the Trojan War (1985) của Michael Wood — cũ nhưng vẫn là phần dẫn nhập tốt về khảo cổ thành Troy.