Những phim tài liệu lịch sử đáng xem nhất thường do chính các nhà sử học, khảo cổ học dẫn dắt, nói rõ điều gì đã biết chắc và điều gì còn là giả thuyết. Danh sách kinh điển gồm The Civil War của Ken Burns, Civilisation của Kenneth Clark, các loạt phim của Michael Wood, Mary Beard, Terry Jones, Con đường tơ lụa của đài NHK và Cave of Forgotten Dreams của Werner Herzog. Bài này giới thiệu từng nhóm, kèm cách nhận ra một phim tài liệu "giả sử" trá hình.
Phim tài liệu lịch sử có mấy kiểu
Trước khi chọn phim, nên biết mình đang xem kiểu nào, vì mỗi kiểu có điểm mạnh và cái bẫy riêng.
| Kiểu | Cách làm | Mạnh ở | Cần cảnh giác |
|---|---|---|---|
| Người dẫn chuyện là học giả | Một sử gia đi qua di tích, kể và lập luận | Có quan điểm rõ, người xem theo được mạch suy nghĩ | Quan điểm cá nhân dễ được nghe như sự thật chung |
| Ghép tư liệu | Ảnh cũ, thư từ, nhật ký, giọng đọc, chuyên gia phỏng vấn | Gần nguồn gốc, nhiều tiếng nói | Cách chọn tư liệu đã là một cách diễn giải |
| Tái hiện bằng diễn viên | Dựng lại cảnh có diễn viên, phục trang | Sinh động, dễ xem | Cảnh dựng dễ bị nhớ như cảnh thật |
| Khảo cổ – khoa học | Theo chân một cuộc khai quật hay một phép phân tích | Cho thấy kiến thức được tạo ra thế nào | Hay thổi phồng "phát hiện chấn động" |
Những tác phẩm kinh điển mở đường
Civilisation (1969) — Kenneth Clark
Loạt phim 13 tập của đài BBC, do sử gia nghệ thuật Kenneth Clark dẫn, đi qua lịch sử văn minh Tây Âu từ sau thời La Mã đến đầu thế kỷ 20 qua kiến trúc, hội họa, âm nhạc. Đây là phim đặt nền cho kiểu "học giả đi và kể" mà truyền hình còn dùng đến hôm nay. Nhược điểm cũng rõ: chỉ có châu Âu, và góc nhìn của một quý ông Anh thập niên 1960. Năm 2018 BBC làm Civilizations với ba người dẫn — Simon Schama, Mary Beard, David Olusoga — mở rộng ra toàn thế giới, như một lời trả lời cho chính phim cũ.
The Civil War (1990) — Ken Burns
Chín tập, khoảng mười một giờ, về cuộc Nội chiến Mỹ 1861–1865. Gần như không có cảnh động — chỉ ảnh chụp thời đó, thư từ, nhật ký được đọc lên, và vài sử gia ngồi kể. Kỹ thuật lia và phóng chậm trên ảnh tĩnh của Burns phổ biến đến mức giới dựng phim gọi là "hiệu ứng Ken Burns". Phim chứng minh một điều: không cần tái hiện, chỉ cần tư liệu thật và giọng kể tốt, người xem vẫn bị cuốn hàng giờ.
Con đường tơ lụa (1980) — NHK
Đài NHK của Nhật Bản hợp tác với đài truyền hình Trung Quốc quay dọc tuyến thương lộ cổ qua Tây Vực, vào những vùng mà người nước ngoài gần như chưa được đến từ nhiều thập niên. Nhạc nền của Kitarō trở thành biểu tượng. Phim có giá trị kép: vừa là tài liệu về lịch sử, vừa là tư liệu ghi lại các vùng đất ấy khi chưa đổi thay.
Thế giới cổ đại: Hy Lạp, La Mã và xa hơn
- In Search of the Trojan War (1985), Michael Wood: đi tìm thành Troy giữa thơ Homer, khảo cổ Hisarlik và văn bản Hittite. Hơn bốn mươi năm tuổi nhưng vẫn là phần dẫn nhập rõ ràng nhất cho câu hỏi "Troy có thật không". Cùng tác giả có In the Footsteps of Alexander the Great (1998) đi theo đường chinh phạt của Alexander, và The Story of China (2016).
- Ancient Worlds (2010), Richard Miles: sáu tập của BBC về sự ra đời của thành thị, đế quốc từ Lưỡng Hà đến La Mã. Mạnh ở lập luận, không chỉ kể chuyện.
- Các phim của Mary Beard: Pompeii: Life and Death in a Roman Town (2010), Meet the Romans (2012). Beard quan tâm người thường — thợ làm bánh, nô lệ được giải phóng, phụ nữ — hơn là hoàng đế, và luôn chỉ cho người xem thấy bằng chứng nằm ở đâu: một bia mộ, một dòng chữ khắc trên tường.
- Cave of Forgotten Dreams (2010), Werner Herzog: quay bên trong hang Chauvet (Pháp), nơi có các bức vẽ hang động hơn 30.000 năm tuổi, cấm công chúng vào. Herzog được phép quay với ê-kíp tối thiểu và đi trên lối đi hẹp đặt sẵn. Phim quay 3D để thấy cách người vẽ tận dụng chỗ lồi lõm của vách đá.
Trung đại: hiệp sĩ, Thập tự chinh và đời sống thường ngày
The Crusades (1995), Terry Jones: bốn tập của BBC, do Terry Jones — thành viên nhóm hài Monty Python, đồng thời là nhà nghiên cứu văn học trung đại có sách xuất bản — dẫn dắt. Phim kể Thập tự chinh từ nhiều phía, có cả góc nhìn Hồi giáo và Byzantine, với giọng châm biếm nhưng dựa trên nguồn. Xem rất hợp sau Kingdom of Heaven.
Medieval Lives (2004), Terry Jones: mỗi tập một "kiểu người" thời Trung cổ — nông dân, tu sĩ, hiệp sĩ, công chúa, nhà giả kim — và lật lại các định kiến. Nông dân thời Trung cổ hóa ra không phải ai cũng nghèo khổ, ngu muội như phim ảnh vẽ.
Các loạt phim khoa học như NOVA và Secrets of the Dead của đài PBS (Mỹ) có nhiều tập về khảo cổ trung đại: tàu đắm, pháo đài, xác ướp, các trận đánh được tái dựng từ dấu vết trên xương. Chất lượng không đều giữa các tập, nhưng phần lớn có chuyên gia thật đứng sau.
Lịch sử Việt Nam trên màn ảnh tài liệu
Phim tài liệu về sử Việt thời cổ – trung đại chủ yếu do Đài Truyền hình Việt Nam, các đài địa phương và các hãng phim tài liệu trong nước sản xuất, thường xoay quanh di tích và khảo cổ: Hoàng thành Thăng Long, Cổ Loa, văn hóa Đông Sơn, văn hóa Óc Eo, kinh thành Huế, các triều đại Lý – Trần – Lê. Nhiều phim được phát lại trên kênh chính thức của các đài, dễ tìm.
Khi xem, nên ưu tiên phim có phỏng vấn các nhà khảo cổ, sử học đã trực tiếp khai quật hoặc nghiên cứu di tích, và có hình ảnh hiện vật thật. Với các chủ đề còn tranh cãi — chẳng hạn niên đại thời Hùng Vương, thân thế các nhân vật thời Bắc thuộc — phim tốt sẽ nói rõ đâu là truyền thuyết, đâu là sử liệu, đâu là kết quả khảo cổ.
Một kho tư liệu ít người để ý là phim giới thiệu ở các bảo tàng và khu di tích. Chúng thường ngắn, nhưng do chính đơn vị quản lý di tích làm, dựa trên hồ sơ khoa học.
Cẩn thận với phim "giả sử"
Không phải cái gì gắn mác "tài liệu" cũng là sử học. Loạt Ancient Aliens (kênh History, từ 2010) cho rằng người ngoài hành tinh xây kim tự tháp và dạy loài người làm nông. Loạt Ancient Apocalypse (Netflix, 2022) của Graham Hancock đề xuất một nền văn minh tiên tiến bị xóa sổ từ thời băng hà; Hiệp hội Khảo cổ học Mỹ đã gửi thư công khai phản đối việc xếp phim này vào thể loại tài liệu.
Dấu hiệu nhận biết một phim "giả sử":
- Nói nhiều về "bí ẩn", "điều giới khoa học không muốn bạn biết", "các nhà khảo cổ bối rối".
- Người dẫn không có chuyên môn liên quan, còn chuyên gia thật thì vắng mặt hoặc chỉ xuất hiện để bị bác bỏ.
- Đặt câu hỏi rồi bỏ lửng, để người xem tự kết luận theo hướng gợi ý.
- Không phân biệt giả thuyết với kết luận; một hình khắc có thể được diễn giải theo mười cách thì chỉ đưa cách giật gân nhất.
- Coi thường người xưa: ngầm cho rằng người cổ đại không thể tự xây nổi công trình lớn.
Góc nhìn hôm nay: xem phim tài liệu cho có ích
- Xem theo cặp: một phim truyện, một phim tài liệu cùng chủ đề. Gladiator với các phim của Mary Beard; Troy với Michael Wood; Kingdom of Heaven với Terry Jones.
- Ghi lại tên người được phỏng vấn: nếu một sử gia nói hay, tìm sách của họ. Phim tài liệu là cửa vào, sách mới là căn phòng.
- Chú ý dòng chữ "tái hiện": phim tử tế ghi rõ cảnh nào là dựng lại.
- Tìm phiên bản có phụ đề tốt: nhiều phim BBC, PBS có phụ đề tiếng Việt do cộng đồng dịch; với thuật ngữ khó, đối chiếu với sách tiếng Việt.
- Đi tiếp ra thực địa: xem xong phim về Hoàng thành Thăng Long, khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu ở Hà Nội mở cửa cho khách tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Phim tài liệu lịch sử nào hay nhất nên xem trước?
Với người mới, The Civil War của Ken Burns, các phim về La Mã của Mary Beard và In Search of the Trojan War của Michael Wood là những lựa chọn dễ xem mà vững về học thuật. Muốn bao quát văn minh thế giới thì xem Civilizations (2018) của BBC.
Hiệu ứng Ken Burns là gì?
Đó là kỹ thuật lia và phóng chậm máy quay trên ảnh tĩnh để tạo cảm giác chuyển động. Ken Burns dùng nó rất nhiều trong The Civil War (1990), khiến kỹ thuật này mang tên ông và có sẵn trong nhiều phần mềm dựng phim.
Ancient Aliens có phải phim tài liệu đáng tin không?
Không. Ancient Aliens được giới sử học và khảo cổ học coi là giả sử, vì cho rằng người ngoài hành tinh can thiệp vào các nền văn minh cổ mà không có bằng chứng, và ngầm coi thường khả năng của người xưa.
Có phim tài liệu nào về lịch sử Việt Nam thời phong kiến không?
Có. Đài Truyền hình Việt Nam và các hãng phim tài liệu trong nước đã làm nhiều phim về Hoàng thành Thăng Long, Cổ Loa, văn hóa Đông Sơn, Óc Eo và kinh thành Huế. Nên ưu tiên phim có phỏng vấn các nhà khảo cổ, sử học trực tiếp nghiên cứu di tích.
Làm sao biết một phim tài liệu lịch sử đáng tin?
Xem người dẫn và người được phỏng vấn có chuyên môn thật không, phim có phân biệt giả thuyết với điều đã biết chắc không, cảnh tái hiện có được ghi rõ không. Phim hay dùng chữ "bí ẩn" và "giới khoa học bối rối" thường không đáng tin.