Phim lịch sử Việt Nam đáng xem: phim cổ trang, dã sử và cải lương

Phim lịch sử thời phong kiến là mảng mỏng nhất của điện ảnh Việt Nam: tính cả phim chiếu rạp lẫn phim truyền hình, số tác phẩm đáng nhắc chỉ vài chục, ít hơn hẳn phim về các cuộc chiến tranh thế kỷ 20. Danh sách đáng xem vì thế nên gồm cả phim truyện, phim dã sử – cổ tích và những vở cải lương lịch sử được ghi hình — mảng mà khán giả trẻ hay bỏ sót. Bài này giới thiệu các tác phẩm tiêu biểu, nói rõ phim nào bám sử, phim nào hư cấu, và đọc gì kèm để xem có chiều sâu hơn.

Vì sao Việt Nam ít phim cổ trang lịch sử

Người xem hay hỏi vì sao Hàn Quốc, Trung Quốc có hàng trăm phim cổ trang mà Việt Nam đếm trên đầu ngón tay. Lý do không nằm ở chỗ thiếu chuyện để kể — sử Việt đầy những giai đoạn kịch tính — mà ở ba khó khăn rất cụ thể.

• Thiếu tư liệu hình ảnh: chiến tranh và khí hậu nóng ẩm làm mất gần hết y phục, đồ dùng thời Lý, Trần. Muốn biết người thời Trần mặc gì, nhà làm phim phải ghép từ tượng chùa, gốm, vài dòng mô tả trong sử và ghi chép của sứ thần nước ngoài.
• Thiếu bối cảnh: kinh thành Thăng Long thời Lý – Trần chỉ còn nền móng dưới lòng đất ở khu Hoàng thành. Không có phim trường cổ trang quy mô lớn như Hoành Điếm (Trung Quốc), đoàn phim phải dựng từ đầu hoặc mượn đền chùa, di tích — vốn bị hạn chế quay.
• Rủi ro cao: phim lịch sử bị soi kỹ hơn mọi thể loại khác. Một bộ áo sai, một câu thoại sai là đủ thành tranh cãi, và chi phí thường cao gấp nhiều lần phim hiện đại cùng thời lượng.

Trường hợp được nhắc nhiều nhất là bộ phim truyền hình Lý Công Uẩn – Đường tới thành Thăng Long, làm cho dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long (2010). Phim quay phần lớn ở Trung Quốc với ê-kíp và trường quay bên đó, bị phản ứng mạnh vì phục trang, kiến trúc và cách hành lễ mang đậm dáng phim cổ trang Trung Quốc, và đã lỡ dịp phát sóng như dự kiến. Bài học từ đó được giới làm phim nhắc lại mãi: phim lịch sử Việt mà nhìn như phim nước khác là thất bại từ khâu thiết kế, trước cả khi kể chuyện.

Danh sách tác phẩm tiêu biểu

Đêm hội Long Trì: phủ chúa và một bi kịch quyền lực

Phim của đạo diễn Hải Ninh, chuyển thể tiểu thuyết cùng tên của Nguyễn Huy Tưởng in năm 1942. Bối cảnh là phủ chúa Trịnh thời Trịnh Sâm (cầm quyền 1767–1782), xoay quanh tuyên phi Đặng Thị Huệ, người được chúa sủng ái, cùng anh trai là quận Huy Hoàng Đình Bảo và những mưu tính quanh chuyện lập thế tử.

Đây là giai đoạn có nguồn tư liệu khá phong phú, chủ yếu là Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm Ngô gia văn phái — một tiểu thuyết chương hồi viết theo lối ghi chép sự kiện, đọc rất cuốn. Những gì xảy ra sau khi Trịnh Sâm mất — loạn kiêu binh năm 1782, quận Huy bị giết, dòng họ Trịnh suy sụp — là chuỗi sự kiện mở đường cho Tây Sơn ra Bắc.

Giá trị của phim nằm ở không khí: lễ hội, cung điện, thói xa hoa của phủ chúa giữa lúc dân tình đói khổ. Với người mê sử, đây là cửa vào tốt để rồi tìm đọc Hoàng Lê nhất thống chí và Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ — tập tùy bút có nhiều đoạn tả cảnh chúa Trịnh Sâm bắt dân dâng cây quý, đá lạ cho phủ chúa.

Thiên mệnh anh hùng: khi dã sử mượn một vụ án có thật

Phim của Victor Vũ (2012) lấy điểm xuất phát là vụ án Lệ Chi Viên — một trong những oan án nổi tiếng nhất sử Việt. Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần miền Đông, ghé nghỉ ở trại Lệ Chi Viên (vườn vải) của Nguyễn Trãi rồi đột ngột băng hà. Nguyễn Thị Lộ, người hầu cận vua đêm đó, bị buộc tội giết vua; Nguyễn Trãi bị kết án tru di tam tộc.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1464 vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, truy tặng tước Tán trù bá, và tìm được người con sống sót là Nguyễn Anh Vũ để cho làm quan. Chi tiết "có người con sống sót" ấy là mầm để phim dựng thành một câu chuyện võ hiệp, truy sát, ân oán.

Cần xem phim đúng như nó tự nhận: một phim hành động dã sử. Nguyên nhân thật cái chết của Lê Thái Tông đến nay không ai biết chắc — có thể là bệnh đột ngột, có thể là âm mưu cung đình. Phim chọn một giả thuyết để kể, không phải để kết luận. Khán giả muốn biết thật thì nên đọc chính đoạn Toàn thư chép năm Nhâm Tuất 1442 và các nghiên cứu về Nguyễn Trãi.

Long thành cầm giả ca và Ngọn nến Hoàng cung

Long thành cầm giả ca (Bài ca người gảy đàn đất Long Thành) vốn là một bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du, viết về một ca nữ ông từng nghe đàn thời trẻ, gặp lại lúc bà đã già nua, tiều tụy. Bài thơ là tiếng thở dài về sự đổi thay của Thăng Long qua binh lửa cuối thế kỷ 18. Bộ phim cùng tên ra năm 2010, dịp 1.000 năm Thăng Long, mượn cảm hứng đó để kể về số phận người nghệ sĩ giữa lúc triều đại đổi thay. Đây là phim nặng tính văn chương hơn là sử ký.

Ngọn nến Hoàng cung là phim truyền hình đặt câu chuyện tranh đấu, tình cảm hư cấu vào nền cung đình nhà Nguyễn. Giá trị lịch sử nằm ở chỗ khán giả được nhìn thấy nghi lễ, phục trang cung đình và không gian Huế — dù cần nhớ rằng các tình tiết là sáng tác.

Cải lương lịch sử: kho báu bị bỏ quên

Trong khi điện ảnh ít phim cổ trang, sân khấu cải lương từ giữa thế kỷ 20 đã dựng hàng loạt vở về các nhân vật lịch sử: Hai Bà Trưng, Dương Vân Nga, Trần Quốc Toản, Quang Trung. Tiếng trống Mê Linh, với vai Trưng Trắc gắn liền tên tuổi nghệ sĩ Thanh Nga, là vở tiêu biểu nhất, nhiều thế hệ khán giả thuộc lòng các trích đoạn.

Cải lương lịch sử không bám sử chặt — nó cần những mối tình, những cuộc chia ly, những màn ca vọng cổ thống thiết. Nhưng nó làm một việc mà phim truyện Việt ít làm được: biến các nhân vật trong sách giáo khoa thành người có máu thịt, có giọng nói. Nhiều vở đã được ghi hình và phát lại trên truyền hình, dễ tìm xem.

Đối chiếu với sử: khởi nghĩa Hai Bà Trưng nổ ra năm 40, đánh đuổi Thái thú Tô Định. Năm 43 Mã Viện đem quân sang đàn áp, Hai Bà thua trận. Hậu Hán thư của Trung Quốc chép rằng Hai Bà bị Mã Viện chém; Đại Việt sử ký toàn thư chép Hai Bà thế cô, thua trận mà mất; còn truyền thuyết và lễ hội đền Hát Môn kể Hai Bà gieo mình xuống sông Hát. Đây là chỗ các nguồn còn khác nhau.

Tiêu chí chọn phim lịch sử đáng xem

1. Phim nói rõ mình là gì. Dã sử, cổ tích, chính sử — mỗi loại có quyền hư cấu khác nhau. Phim tự nhận là "dựa trên sự kiện có thật" thì phải chịu sự soi xét chặt hơn.
2. Phục trang và bối cảnh có nghiên cứu. Nhìn áo, mũ, kiến trúc là biết đoàn phim có làm bài tập hay không.
3. Thoại không hiện đại hoá quá đà. Nhân vật thế kỷ 15 nói "ok", "căng thẳng quá" là phá vỡ cả bộ phim.
4. Không bôi nhọ người thật. Hư cấu một nhân vật phụ thì được; gán tội ác cho một danh nhân có thật mà không có cơ sở thì không.
5. Khiến người xem muốn đọc thêm. Một phim lịch sử tốt kết thúc bằng câu hỏi, không phải bằng bài giảng.

Góc nhìn hôm nay: xem kèm, đọc kèm, đi kèm

• Đọc: Đại Việt sử ký toàn thư (có bản dịch đầy đủ, nhiều lần tái bản) cho các vụ án và sự kiện chính; Hoàng Lê nhất thống chí cho thời Lê – Trịnh – Tây Sơn; tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng và Hoàng Quốc Hải (bộ Bão táp triều Trần) — nhớ phân biệt tiểu thuyết với sử.
• Đi: Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội) và khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu để thấy nền móng cung điện Lý – Trần; Bảo tàng Lịch sử quốc gia; đền thờ Nguyễn Trãi ở Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Phòng ngày nay); Kinh thành và Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế để xem phục trang nhà Nguyễn thật.
• Xem cách người khác làm: xem một phim cổ trang Hàn Quốc hay Nhật Bản có nghiên cứu kỹ, rồi tự hỏi: nếu làm phim về thời Trần thì bối cảnh, phục trang sẽ phải tìm ở đâu. Câu hỏi đó dẫn thẳng vào các nhóm phục dựng cổ phục Việt đang hoạt động khá sôi nổi.