Paralympic là gì: lịch sử và những vận động viên vượt giới hạn cơ thể

Paralympic là đại hội thể thao quốc tế dành cho vận động viên khuyết tật, tổ chức bốn năm một lần ngay sau Thế vận hội và dùng chung thành phố, chung địa điểm thi đấu. Mầm mống của nó là một giải bắn cung nhỏ ở bệnh viện Stoke Mandeville (Anh) năm 1948; kỳ Paralympic đầu tiên diễn ra tại Rome năm 1960. Ngày nay mỗi kỳ hè có hàng nghìn vận động viên, và một số thành tích của họ khiến chính khái niệm "giới hạn" phải được nghĩ lại.

Từ một bệnh viện ở Anh đến sân vận động thế giới

Người đặt nền móng là bác sĩ thần kinh Ludwig Guttmann, người Đức gốc Do Thái chạy sang Anh năm 1939. Tại trung tâm chấn thương cột sống của bệnh viện Stoke Mandeville, ông thay đổi cách điều trị bệnh nhân liệt tuỷ: thay vì nằm bất động chờ chết vì loét và nhiễm trùng như thường thấy thời ấy, họ được lật người đều đặn, tập vận động và chơi thể thao. Thể thao là liệu pháp phục hồi, nhưng Guttmann sớm thấy nó còn trả lại cho người bệnh lòng tự tôn.

Ngày 29/7/1948, đúng ngày khai mạc Thế vận hội London, ông tổ chức Đại hội Stoke Mandeville: 16 vận động viên ngồi xe lăn thi bắn cung. Giải lớn dần qua từng năm, có thêm đoàn Hà Lan năm 1952 để trở thành giải quốc tế. Năm 1960, giải được tổ chức tại Rome sau Thế vận hội, với khoảng 400 vận động viên từ 23 quốc gia; về sau kỳ này được xem là Paralympic đầu tiên.

Chữ "Paralympic" ban đầu được hiểu là ghép từ "paraplegic" (liệt hai chân), nhưng khi đại hội mở rộng cho mọi dạng khuyết tật, cách hiểu chính thức chuyển thành "para" theo nghĩa Hy Lạp là "song song": một đại hội đứng song song với Thế vận hội.

Phân hạng: làm sao để cuộc đua công bằng

Nếu xếp mọi vận động viên khuyết tật vào một cuộc đua, người cụt một bàn tay sẽ chạy cùng người liệt hai chân, và kết quả không còn ý nghĩa. Vì vậy Paralympic có hệ thống phân hạng: mỗi vận động viên được hội đồng chuyên môn đánh giá mức độ ảnh hưởng của khuyết tật lên đúng môn mình thi, rồi xếp vào hạng tương ứng.

• IPC công nhận 10 dạng khuyết tật đủ điều kiện, gồm suy giảm sức cơ, giới hạn tầm vận động, mất chi, chênh lệch chiều dài chân, tầm vóc thấp, co cứng, mất điều hợp, múa vờn, khiếm thị và khuyết tật trí tuệ.
• Ký hiệu hạng thường gồm chữ và số. Ví dụ ở điền kinh, T11–T13 là các mức khiếm thị (T11 nặng nhất: vận động viên đeo kính che mắt hoàn toàn và ở nhiều nội dung chạy cùng người dẫn đường, hai người nối với nhau bằng một sợi dây buộc tay).
• Phân hạng không đứng yên: nó được xem lại khi y học, công nghệ thay đổi, và luôn là chỗ gây tranh luận, vì ranh giới giữa hai hạng có thể quyết định huy chương.

Những vận động viên vượt giới hạn

Trischa Zorn – 55 huy chương

Nữ kình ngư khiếm thị người Mỹ Trischa Zorn thi đấu bảy kỳ Paralympic từ 1980 đến 2004 và giành tổng cộng 55 huy chương, trong đó 41 huy chương vàng. Đây là thành tích nhiều huy chương nhất lịch sử Paralympic. Bà cũng là ví dụ về sự bền bỉ: gần một phần tư thế kỷ ở đỉnh cao của một môn đòi hỏi tập hàng giờ mỗi ngày.

Esther Vergeer – 470 trận thắng liên tiếp

Tay vợt quần vợt xe lăn người Hà Lan Esther Vergeer bất bại 470 trận liên tiếp từ năm 2003 đến khi giải nghệ đầu năm 2013, giành 4 huy chương vàng đơn nữ Paralympic liên tiếp từ 2000 đến 2012. Chuỗi trận này thường được nhắc như một trong những chuỗi bất bại dài nhất của thể thao đỉnh cao nói chung, có hay không có khuyết tật.

Markus Rehm – câu hỏi về chân giả

Vận động viên nhảy xa người Đức Markus Rehm, cụt chân phải dưới gối, đã nhảy xa hơn thành tích của nhà vô địch Thế vận hội ở một số kỳ. Ông muốn thi đấu ở Thế vận hội nhưng bị yêu cầu chứng minh chiếc chân giả bằng sợi carbon không tạo lợi thế; các nghiên cứu khoa học về trường hợp của ông chưa đưa ra kết luận dứt khoát theo chiều nào. Đây là một trong những câu hỏi khó nhất của thể thao hiện đại: khi công nghệ bù đắp khuyết tật, ranh giới giữa "bù đắp" và "lợi thế" nằm ở đâu?

Lê Văn Công và Paralympic của Việt Nam

Việt Nam bắt đầu cử vận động viên dự Paralympic từ đầu những năm 2000. Tấm huy chương đầu tiên đến từ lực sĩ cử tạ Lê Văn Công, huy chương bạc tại London 2012. Bốn năm sau, tại Rio de Janeiro 2016, anh giành huy chương vàng hạng cân 49 kg và lập kỷ lục thế giới với mức đẩy 183 kg, tấm huy chương vàng Paralympic đầu tiên của thể thao Việt Nam. Lê Văn Công mang di chứng bại liệt từ nhỏ, đôi chân gần như không có sức; toàn bộ sức mạnh nằm ở thân trên được rèn qua nhiều năm.

Cử tạ người khuyết tật (para powerlifting) thi nội dung đẩy ngực nằm trên ghế. Mức 183 kg ở hạng 49 kg nghĩa là đẩy gần bốn lần trọng lượng cơ thể. Cử tạ, bơi và điền kinh là các môn Việt Nam thường cử vận động viên tham dự ở các kỳ Paralympic.

Những môn chỉ có ở Paralympic

• Bóng ném khiếm thị (goalball): hai đội ba người, mắt che kín, ném quả bóng có gắn chuông về phía cầu môn đối phương. Cả khán đài phải im lặng để người chơi nghe bóng.
• Boccia: môn ném bóng chính xác dành cho người khuyết tật vận động nặng, gần giống môn bi sắt; vận động viên nặng nhất được phép dùng máng lăn và người trợ giúp, nhưng người trợ giúp phải quay lưng về phía sân.
• Bóng bầu dục xe lăn: nổi tiếng vì va chạm mạnh, xe lăn được gia cố như xe bọc thép. Môn này dành cho người khuyết tật ở cả tay lẫn chân.

Những môn này cho thấy Paralympic không phải "bản thu nhỏ" của Thế vận hội. Nó có luật chơi, chiến thuật và văn hoá riêng.

Góc nhìn hôm nay: điều Paralympic thay đổi

Guttmann từng mong thể thao giúp người khuyết tật được nhìn như vận động viên trước tiên. Một nửa thế kỷ sau, điều đó dần thành hiện thực: Paralympic London 2012 bán hết vé ở nhiều môn, được truyền hình rộng rãi, và các nước bắt đầu thưởng huy chương Paralympic gần ngang huy chương Thế vận hội.

Nhưng cũng nên tránh một cách nhìn dễ dãi: coi vận động viên khuyết tật là "nguồn cảm hứng" chỉ vì họ khuyết tật. Nhiều vận động viên đã lên tiếng rằng họ muốn được đánh giá bằng thành tích, bằng kỹ thuật, bằng thất bại và chiến thắng như mọi vận động viên khác. Cách tôn trọng tốt nhất là xem họ thi đấu, biết tên họ, hiểu luật môn họ chơi.

• Xem lại các trận bóng ném khiếm thị hay bóng bầu dục xe lăn trên kênh chính thức của IPC; chỉ vài phút là hiểu luật.
• Theo dõi đoàn thể thao người khuyết tật Việt Nam ở Đại hội Thể thao Người khuyết tật Đông Nam Á, nơi thường giành nhiều huy chương hơn.
• Nếu muốn đóng góp: các câu lạc bộ thể thao người khuyết tật ở địa phương luôn cần tình nguyện viên, người dẫn chạy cho vận động viên khiếm thị, và nhà tài trợ dụng cụ.