Marathon dưới 2 giờ: Kipchoge, kỷ lục thế giới và giới hạn cơ thể người

Người đầu tiên chạy hết 42,195 km dưới 2 giờ là Eliud Kipchoge (Kenya), với thời gian 1:59:40 tại Vienna ngày 12/10/2019. Thành tích đó không được công nhận là kỷ lục thế giới, vì cuộc chạy được dựng riêng cho một người: dẫn tốc thay phiên, xe chiếu vạch laser định nhịp, nước đưa tận tay bằng xe đạp. Kỷ lục chính thức trong giải đấu thông thường thì nhiều năm sau vẫn nằm trên vạch 2 giờ, và khoảng cách vài chục giây còn lại là câu chuyện về sinh lý, đôi giày, thời tiết và cả cái đầu của người chạy.

Vì sao là 42,195 km, và vì sao 2 giờ thành mốc ám ảnh

Chuyện người lính chạy từ Marathon về Athens báo tin thắng trận rồi gục chết là truyền thuyết, không phải sử liệu chắc chắn. Herodotus, nguồn gần sự kiện nhất (thế kỷ 5 TCN), chỉ kể Pheidippides chạy từ Athens tới Sparta xin quân cứu viện trước trận Marathon năm 490 TCN, quãng đường khoảng 240 km trong hai ngày. Cảnh chạy về Athens rồi chết xuất hiện muộn hơn nhiều, trong Plutarch và Lucian, tức năm sáu trăm năm sau.

Thế vận hội Athens 1896 dựng lại truyền thuyết thành một môn thi, và người Hy Lạp Spyridon Louis thắng. Cự ly ban đầu chỉ khoảng 40 km. Con số lẻ 42,195 km gắn với Thế vận hội London 1908, khi đường chạy được đo từ lâu đài Windsor về sân vận động; năm 1921, liên đoàn điền kinh quốc tế chốt cự ly này làm chuẩn.

Còn mốc 2 giờ thì đơn giản là một con số tròn khắc nghiệt. Muốn xuống dưới nó, phải giữ tốc độ trung bình khoảng 2 phút 50 giây mỗi km, tức hơn 21 km/h. Hình dung cho dễ: chạy 100 mét trong khoảng 17 giây, rồi lặp lại 422 lần liên tiếp không nghỉ.

Kỷ lục đã rơi thế nào qua sáu thập kỷ

Trước năm 2004, liên đoàn điền kinh quốc tế chưa phê chuẩn "kỷ lục thế giới" cho marathon mà chỉ ghi nhận "thành tích tốt nhất thế giới", vì mỗi đường chạy một khác. Dù vậy, chuỗi số dưới đây cho thấy rõ nhịp đi xuống:

Kiptum chỉ mới 23 tuổi khi lập kỷ lục, và qua đời trong một tai nạn giao thông ở Kenya vào tháng 2/2024, chưa đầy một tuần sau khi thành tích được phê chuẩn. Từ đó, các giải lớn liên tục có người chạy sát mốc này; muốn biết con số mới nhất, nên tra danh sách kỷ lục trên trang của World Athletics thay vì tin vào bài báo cũ.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: Berlin xuất hiện dày đặc trong bảng không phải ngẫu nhiên. Đường chạy ở đây phẳng, ít khúc cua gắt, thời tiết cuối tháng 9 thường mát. Kỷ lục marathon gắn với địa điểm nhiều hơn hẳn kỷ lục trên sân.

Vienna 2019: dưới 2 giờ nhưng không phải kỷ lục

Hai năm trước Vienna đã có một lần thử. Tháng 5/2017, hãng Nike tổ chức dự án Breaking2 trên đường đua ô tô Monza ở Ý; Kipchoge về đích sau 2:00:25, hụt 25 giây. Lần thứ hai, mang tên INEOS 1:59 Challenge, chọn đại lộ Hauptallee trong công viên Prater ở Vienna: thẳng, phẳng, hai bên là hàng cây chắn gió, chạy lặp lại nhiều vòng.

Ban tổ chức gần như loại bỏ mọi biến số có thể loại bỏ:

• Dẫn tốc: hơn 40 vận động viên đẳng cấp, chia thành các nhóm thay phiên, xếp đội hình hình chữ V phía trước để che gió cho Kipchoge.
• Nhịp chạy: một chiếc xe điện đi trước chiếu vạch laser xuống mặt đường, đánh dấu vị trí cần giữ.
• Nước và năng lượng: đưa bằng xe đạp, Kipchoge không phải giảm tốc để lấy ở bàn tiếp nước.
• Thời tiết: ngày chạy không chốt cứng mà được chọn trong một khoảng vài ngày, theo dự báo nhiệt độ và độ ẩm tốt nhất.

Chính những điều đó khiến 1:59:40 không đủ điều kiện kỷ lục: không phải giải đấu mở, dẫn tốc vào giữa chừng, tiếp nước ngoài quy định. Nhưng cuộc chạy chứng minh một điều quan trọng hơn con số: cơ thể người làm được việc ấy, ít nhất là trong điều kiện lý tưởng. Kipchoge nói một câu được trích lại khắp nơi sau ngày hôm đó: "No human is limited" (không con người nào bị giới hạn). Câu này nên hiểu là tuyên ngôn tinh thần, không phải kết luận khoa học.

Ba con số sinh lý quyết định tốc độ

Năm 1991, nhà sinh lý học Michael Joyner (Mayo Clinic) đăng một bài trên tạp chí Journal of Applied Physiology tính thử: nếu một người có cùng lúc những chỉ số tốt nhất từng đo được, họ có thể chạy marathon trong khoảng 1:57:58. Mô hình của ông, đến nay vẫn được dùng, dựa vào ba yếu tố:

1. VO2max – lượng oxy tối đa cơ thể dùng được mỗi phút, tính trên mỗi kg cân nặng. Đây là "dung tích động cơ". Vận động viên marathon đỉnh cao thường ở mức 70–85 ml/kg/phút, người bình thường khoảng 35–45.
2. Ngưỡng lactate – tỷ lệ phần trăm của VO2max mà người chạy giữ được suốt hơn hai giờ mà không bị axit tích tụ làm chậm lại. Người giỏi duy trì được trên 80%.
3. Hiệu suất chạy (running economy) – lượng oxy tiêu tốn cho mỗi km ở cùng một tốc độ. Hai người có VO2max như nhau, ai "tiết kiệm xăng" hơn thì nhanh hơn. Thân hình nhẹ, cẳng chân thon, gân Achilles đàn hồi tốt đều có lợi.

Ngoài ba con số đó còn hai bức tường khác. Một là nhiệt: phần lớn năng lượng đốt ra biến thành nhiệt, nên kỷ lục gần như chỉ rơi khi trời mát, khoảng 7–12°C. Hai là glycogen, nguồn tinh bột dự trữ trong cơ và gan, chỉ đủ cho phần lớn quãng đường. Khi cạn, người chạy "đụng tường" ở khoảng km 30–35. Vì vậy vận động viên hàng đầu ngày nay luyện cả việc uống nước đường trong lúc chạy, nạp lượng tinh bột mỗi giờ cao hơn nhiều so với thế hệ trước.

Giày carbon và câu hỏi công bằng

Từ năm 2017, giày chạy có đế bọt dày kèm tấm sợi carbon bắt đầu xuất hiện ở các giải lớn. Một nghiên cứu của nhóm Wouter Hoogkamer đăng năm 2018 trên Sports Medicine đo được mẫu giày Nike Vaporfly giúp giảm khoảng 4% năng lượng tiêu tốn so với giày đua thông thường. Bốn phần trăm năng lượng không có nghĩa là nhanh hơn bốn phần trăm thời gian, nhưng ở đẳng cấp đỉnh cao, chừng đó đủ để viết lại bảng kỷ lục.

Tháng 1/2020, World Athletics ra quy định: đế giày chạy đường trường không dày quá 40 mm, chỉ được một tấm cứng, và mẫu giày phải bán ra thị trường chứ không được làm riêng. Người ta hay so chuyện này với bơi lội: đồ bơi toàn thân bằng polyurethane giúp phá hàng loạt kỷ lục năm 2008–2009, rồi bị cấm từ đầu năm 2010. Câu hỏi vẫn là một: thành tích thuộc về con người bao nhiêu, thuộc về thiết bị bao nhiêu? Không có câu trả lời gọn, chỉ có ranh giới mà các liên đoàn vạch ra rồi chỉnh dần.

Giới hạn cơ thể thật ra nằm ở đâu

Có hai cách nhìn. Cách thứ nhất xem giới hạn là chuyện của cơ bắp, tim, phổi: hết oxy, hết năng lượng thì dừng. Cách thứ hai, gắn với nhà khoa học Nam Phi Tim Noakes và mô hình "bộ điều tốc trung ương" của ông, cho rằng não chủ động hãm cơ thể lại trước khi chạm ngưỡng nguy hiểm, và cảm giác kiệt sức một phần là tín hiệu bảo vệ. Giả thuyết này còn tranh cãi, nhưng nó giải thích được một hiện tượng ai chạy cũng biết: kiệt sức ở km 38 mà vẫn nước rút được 200 mét cuối.

Nhà báo khoa học Alex Hutchinson tổng hợp các nghiên cứu này trong cuốn Endure (2018), và kết luận khá thận trọng: giới hạn có thật, nhưng ta thường dừng sớm hơn nó, và mức sớm ấy thay đổi theo tâm lý, độ quen thuộc, niềm tin. Việc Kipchoge mất hai lần thử, việc rất nhiều người chạy sát 2:01 sau khi có người phá được 2:02, đều gợi ý rằng biết điều gì là khả thi cũng làm thay đổi cách người ta chạy.

Góc nhìn hôm nay: người chạy phong trào học được gì

Với người chạy bình thường, marathon đầu tiên thường mất 4–6 giờ. Con số 2 giờ không phải đích để so, nhưng cách người ta tiếp cận nó thì áp dụng được ngay:

• Chạy đều nhịp. Kỷ lục được lập bằng tốc độ gần như không đổi từ đầu đến cuối. Lỗi phổ biến nhất của người mới là xuất phát quá nhanh rồi gãy ở nửa sau.
• Tôn trọng nhiệt độ. Ở Việt Nam, các giải lớn xuất phát từ 3–5 giờ sáng là vì vậy. Trời nóng ẩm thì đặt mục tiêu chậm hơn, không phải cố hơn.
• Tập nạp năng lượng từ trước. Dạ dày cũng cần luyện; đừng thử gel hay nước uống lạ vào đúng ngày đua.
• Chạy theo nhóm có ích thật. Đi sau người khác giảm cản gió, và có người cùng nhịp giúp đầu óc bớt đếm từng cây số.

Muốn tìm hiểu thêm: xem lại toàn bộ cuộc chạy ở Vienna (được phát trực tiếp và còn lưu trên nhiều kênh), đọc Endure của Alex Hutchinson, và nếu muốn thử sức thì bắt đầu từ cự ly 5 km, 10 km ở các giải phong trào. Giải Tiền Phong, tổ chức từ năm 1958, là giải chạy đường dài lâu đời nhất ở Việt Nam.