Kỷ lục Guinness ra đời từ một cuộc tranh cãi trong buổi đi săn năm 1951 và cuốn sách đầu tiên phát hành năm 1955. Ngày nay tổ chức này quản lý hàng chục nghìn kỷ lục, nhiều cái nghe kỳ quặc như nín thở hơn 24 phút, lộn vòng trên 19 km đường hay dựng hơn 4 triệu quân domino. Đằng sau những kỷ lục "vô dụng" ấy thường là hàng tháng, hàng năm luyện tập, một bộ luật xét duyệt chặt chẽ, và cả những ranh giới mà Guinness đã phải vạch ra vì có người suýt chết.
Một cuộc cãi nhau trong buổi đi săn
Năm 1951, Sir Hugh Beaver, giám đốc điều hành hãng bia Guinness, đi săn ở Ireland và cãi nhau với bạn bè xem loài chim săn nào bay nhanh nhất châu Âu. Không cuốn sách nào trả lời được. Beaver nghĩ ra rằng những cuộc cãi kiểu này hẳn diễn ra hằng đêm trong các quán rượu khắp Anh và Ireland, và một cuốn sách ghi các "nhất" của thế giới sẽ có người đọc.
Ông nhờ cặp anh em sinh đôi Norris và Ross McWhirter, hai nhà báo thể thao đang làm dịch vụ tra cứu số liệu ở London, biên soạn. Ấn bản đầu tiên, The Guinness Book of Records, ra ngày 27/8/1955 và trở thành sách bán chạy nhất nước Anh ngay mùa Giáng sinh năm đó. Cuốn sách ban đầu là công cụ quảng bá cho bia; về sau nó tách ra thành một doanh nghiệp riêng, nay mang tên Guinness World Records.
Thế nào là một kỷ lục được công nhận
Không phải điều gì "nhất" cũng thành kỷ lục Guinness. Một hạng mục cần đủ bốn điều kiện: đo được, kiểm chứng được, có thể phá được, và có giá trị chuẩn hoá, tức người khác ở nơi khác thực hiện trong điều kiện giống hệt. "Người đẹp nhất" không đo được nên không có; "món ăn ngon nhất" cũng không.
Người muốn lập kỷ lục phải nộp đơn, nhận bộ luật riêng cho hạng mục, rồi thực hiện kèm bằng chứng:
- Video quay liên tục, không cắt ghép, từ đầu đến cuối.
- Hai nhân chứng độc lập, không phải người thân, ký xác nhận.
- Người bấm giờ, người đo có chuyên môn phù hợp với hạng mục (ví dụ trắc địa viên khi đo khoảng cách).
- Với kỷ lục kéo dài nhiều giờ: sổ ghi chép từng giờ và quy định nghỉ giải lao rất cụ thể.
Đường đi miễn phí thường phải chờ nhiều tuần mới được duyệt. Doanh nghiệp, sự kiện lớn có thể trả phí để có giám khảo đến tận nơi và công bố ngay. Chính dịch vụ trả phí này khiến Guinness bị chỉ trích là đang bán kỷ lục cho các chiến dịch quảng cáo, nhất là những kỷ lục kiểu "nhiều người nhất cùng làm X" do các thương hiệu tổ chức.
Những kỷ lục kỳ lạ nhưng khó thật sự
Nín thở hơn 24 phút
Tháng 3/2021, vận động viên lặn tự do người Croatia Budimir Šobat được Guinness ghi nhận nín thở 24 phút 37 giây dưới nước. Con số này có điều kiện: ông được hít oxy tinh khiết trước khi nín, điều mà luật hạng mục cho phép, và nằm bất động trong hồ. Dù vậy, chịu được nồng độ CO2 tăng vọt suốt gần nửa tiếng đòi hỏi nhiều năm tập luyện. Lưu ý quan trọng: tập nín thở dưới nước một mình có thể gây ngất và chết đuối không báo trước, kể cả với người bơi giỏi.
4,49 triệu quân domino
Kỷ lục số quân domino đổ trong một lần được lập ở sự kiện Domino Day tại Hà Lan năm 2009: 4.491.863 quân. Nghe như kỷ lục của sự kiên nhẫn, và đúng là vậy: một đội gần 90 người xếp trong nhiều tuần, với vách chắn chia khu để một cú đổ sớm không cuốn theo cả công trình. Cái khó của kỷ lục này không nằm ở lúc đổ mà ở mấy tuần trước đó, khi chỉ một cái hắt hơi cũng có thể phá hỏng cả ngày làm.
Người lập nhiều kỷ lục nhất
Ashrita Furman, người New York, đã lập hàng trăm kỷ lục Guinness từ năm 1979, nhiều nhất lịch sử tổ chức này. Năm 1986, ông lộn vòng trên đất liên tục khoảng 19 km theo đúng lộ trình chuyến cưỡi ngựa nổi tiếng của Paul Revere ở Massachusetts. Các kỷ lục của Furman nghe như đùa (nhảy gậy pogo, giữ thăng bằng đồ vật trên đầu, đi cà kheo), nhưng ông luyện mỗi kỷ lục hàng tháng, và nói rằng ông dùng chúng như một bài tập tinh thần để thử xem cơ thể đi được tới đâu khi tâm trí tập trung.
Chạy bằng bốn chi
Người Nhật Kenichi Ito dành nhiều năm luyện chạy bằng tay và chân như loài khỉ patas châu Phi, và từ năm 2008 nhiều lần tự phá kỷ lục chạy 100 m bằng bốn chi của chính mình, từ hơn 18 giây xuống còn khoảng 15,7 giây vào năm 2015. Mỗi lần cải thiện chỉ vài phần mười giây, đổi bằng nhiều tháng luyện tập. Hạng mục này về sau có thêm người khác theo đuổi nghiêm túc, cho thấy ngay cả kỷ lục lạ nhất cũng có cạnh tranh thật.
Những kỷ lục Guinness đã từ chối
Có những hạng mục Guinness từng ghi nhận rồi rút lại, và lý do của việc rút cũng là câu chuyện đáng nghe:
| Hạng mục | Lý do ngừng công nhận |
|---|---|
| Thức lâu nhất không ngủ | Nguy hiểm sức khoẻ. Ca nổi tiếng là học sinh Randy Gardner ở Mỹ thức khoảng 11 ngày năm 1964; về sau Guinness không nhận hạng mục này nữa |
| Thú cưng nặng nhất | Khuyến khích chủ nuôi cho vật ăn quá mức |
| Một số kỷ lục ăn uống số lượng lớn | Rủi ro sức khoẻ; nhiều hạng mục chuyển sang tính tốc độ với lượng nhỏ |
| Nhiều kỷ lục liên quan đến đồ uống có cồn | Khuyến khích uống quá mức |
Những thay đổi này cho thấy sổ kỷ lục không chỉ ghi nhận giới hạn con người, mà còn phải chịu trách nhiệm về việc khuyến khích ai đó tự làm hại mình để chạm vào giới hạn.
Kỷ lục cơ thể: thứ không ai tập được
Một phần sổ Guinness ghi nhận đặc điểm bẩm sinh, như người cao nhất lịch sử là Robert Wadlow (Mỹ, 1918–1940), cao 2,72 m. Wadlow không "lập" kỷ lục: chiều cao của ông là hậu quả của bệnh tuyến yên, và ông mất năm 22 tuổi vì nhiễm trùng từ vết thương ở chân do nẹp chỉnh hình. Câu chuyện của ông đáng nhớ như lời nhắc rằng nhiều kỷ lục cơ thể đi kèm bệnh tật, không phải điều đáng mơ ước.
Điều thú vị nhất của sổ Guinness vì thế nằm ở phần kỷ lục do nỗ lực: chúng cho thấy hầu như bất kỳ kỹ năng nào, dù nhỏ đến đâu, cũng có thể được mài đến mức khó tin nếu ai đó chịu bỏ công.
Góc nhìn hôm nay: kỷ lục ở Việt Nam và cách tìm hiểu
Ở Việt Nam, bên cạnh Guinness quốc tế còn có hệ thống Kỷ lục Việt Nam do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập từ giữa những năm 2000, thường ghi nhận các công trình, món ăn, sự kiện cộng đồng. Muốn đọc sâu hơn hay thử sức, có vài gợi ý:
- Trang chính thức của Guinness World Records cho tra cứu từng hạng mục, kèm luật và người giữ kỷ lục hiện tại; đọc luật trước khi tin một bài báo về "kỷ lục mới".
- Chọn hạng mục an toàn nếu muốn thử: tốc độ xếp đồ vật, ghi nhớ, kỹ năng tay. Tránh hạng mục liên quan nín thở, nhịn ăn, thức lâu.
- Đọc sách Guinness thường niên như đọc một bộ sưu tập về sự tò mò của loài người, và để ý xem hạng mục nào có tên người bình thường, tập luyện bình thường, đứng sau.
Câu hỏi thường gặp
Kỷ lục Guinness ra đời khi nào?
Ý tưởng xuất hiện năm 1951 khi Sir Hugh Beaver, giám đốc hãng bia Guinness, tranh cãi về loài chim săn bay nhanh nhất châu Âu. Cuốn sách đầu tiên do anh em sinh đôi McWhirter biên soạn, phát hành ngày 27/8/1955.
Làm sao để được công nhận kỷ lục Guinness?
Người đăng ký nộp đơn trên trang của Guinness World Records, nhận bộ luật cho hạng mục, rồi thực hiện kèm video liên tục, hai nhân chứng độc lập và người bấm giờ, đo đạc phù hợp. Hồ sơ được xét duyệt trước khi công nhận; có thể trả phí để giám khảo đến tận nơi.
Ai lập nhiều kỷ lục Guinness nhất?
Ashrita Furman, người Mỹ, đã lập hàng trăm kỷ lục Guinness từ năm 1979, nhiều nhất lịch sử. Phần lớn là kỷ lục kỹ năng và sức bền kỳ lạ như lộn vòng đường dài, nhảy gậy pogo hay giữ thăng bằng đồ vật.
Vì sao Guinness ngừng công nhận kỷ lục thức lâu nhất?
Vì thiếu ngủ kéo dài gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khoẻ. Guinness đã bỏ hạng mục này và một số hạng mục khác như thú cưng nặng nhất để không khuyến khích người ta tự làm hại mình hoặc vật nuôi.
Kỷ lục nín thở lâu nhất là bao nhiêu?
Guinness ghi nhận Budimir Šobat (Croatia) nín thở 24 phút 37 giây năm 2021, sau khi được hít oxy tinh khiết theo đúng luật hạng mục. Không nên tự tập nín thở dưới nước vì có thể ngất và chết đuối không báo trước.