Một trận đánh lớn trên phim hiện nay gần như luôn là hàng trăm diễn viên quần chúng thật ở tiền cảnh, ghép với hàng nghìn đến hàng chục nghìn người lính kỹ thuật số phía sau. Thời trước có kỹ xảo số, các đạo diễn phải huy động người thật — có khi là cả một đơn vị quân đội — để lấp đầy khung hình. Bài này giải thích hai cách làm đó, vì sao ngành phim chuyển dần sang cách thứ hai, và vì sao những trận đánh đáng nhớ nhất vẫn cần người thật.
Thời của những đám đông thật
Từ những năm 1910 đến 1970, quy mô đám đông là cách phim sử thi chứng minh mình "lớn". D. W. Griffith dựng thành Babylon khổng lồ ở Los Angeles cho Intolerance (1916) với hàng nghìn diễn viên quần chúng. Thập niên 1950–1960, Hollywood chuyển sang quay ở Ý và Tây Ban Nha, nơi nhân công rẻ và quân đội sẵn lòng cho mượn người.
| Phim | Năm | Đám đông thật (theo tài liệu sản xuất thường dẫn) |
|---|---|---|
| Ben-Hur | 1959 | Hàng nghìn quần chúng cho đường đua xe ngựa dựng tại trường quay Cinecittà, Roma |
| Spartacus | 1960 | Khoảng tám nghìn binh sĩ quân đội Tây Ban Nha cho trận cuối |
| Chiến tranh và hòa bình (Liên Xô) | 1966–1967 | Nhiều nghìn binh sĩ Liên Xô cho trận Borodino |
| Waterloo | 1970 | Khoảng mười lăm nghìn bộ binh và hai nghìn kỵ binh Liên Xô |
| Loạn (Ran) | 1985 | Hơn một nghìn quần chúng, hàng trăm ngựa |
| Braveheart | 1995 | Quân nhân dự bị Ireland làm quần chúng cho các trận đánh |
Những con số này thường đến từ tài liệu quảng bá của chính hãng phim, nên nên đọc như ước lượng. Nhưng cảm giác chúng tạo ra là thật: trong Waterloo của Sergei Bondarchuk, khi máy quay trên cao lia qua các ô vuông bộ binh Anh bị kỵ binh Pháp vây quanh, người xem hiểu được vì sao trận năm 1815 ấy đi vào ký ức châu Âu như một cuộc tàn sát. Không có người lính nào được vẽ thêm.
Kỷ lục được Guinness ghi nhận về số diễn viên quần chúng trong một cảnh thuộc về Gandhi (1982): khoảng 300.000 người cho cảnh tang lễ. Đó không phải trận đánh, nhưng cho thấy giới hạn trên của cách làm thủ công.
Vì sao đám đông thật đắt và khó
Người ngoài nghề hay nghĩ diễn viên quần chúng rẻ. Một người thì rẻ thật; một nghìn người thì thành bài toán hậu cần.
- Phục trang: mỗi người một bộ áo, giáp, mũ, vũ khí — phải may, phải sửa cho vừa, phải làm cũ, phải giặt sau mỗi ngày bùn đất.
- Hóa trang: râu tóc, vết bẩn, vết thương. Một nghìn người qua phòng hóa trang lúc bốn giờ sáng là cả một nhà máy.
- Ăn, ở, đi lại: trường quay ngoài trời thường ở xa thành phố.
- Tính liên tục: người đứng bên trái ở cảnh trước phải vẫn đứng bên trái ở cảnh sau, cùng bộ áo, cùng vết bùn. Mỗi lần quay lại là xếp lại cả nghìn người.
- Thời tiết và ánh sáng: mây che nắng nửa chừng là cảnh trước cảnh sau không khớp; có ngày cả đoàn chỉ quay được vài phút phim.
- An toàn: hàng trăm người cầm giáo chạy trên mặt đất gồ ghề, cộng thêm ngựa, khói, lửa.
Vì vậy ngay cả thời "người thật", đạo diễn đã dùng mẹo. Quần chúng ở xa cầm giáo gỗ nhẹ, mặc áo đơn giản; chỉ hàng đầu mới có giáp thật. Trường quay xếp người đông ở chỗ máy quay nhìn thấy, để trống chỗ máy không thấy. Cách bố trí theo hình nêm, xa máy quay thì thưa dần, giúp vài trăm người trông như vài nghìn.
Ngựa: diễn viên khó nhất và bài học đau đớn
Cảnh kỵ binh ngã ngựa trong phim xưa nhiều khi là thật theo nghĩa tàn nhẫn nhất. Thời đầu Hollywood, đoàn phim dùng dây vấp chân để quật ngựa ngã giữa lúc phi nước đại. Bộ phim The Charge of the Light Brigade (1936) thường được nhắc như ví dụ tệ hại nhất, với nhiều ngựa chết hoặc phải giết sau cảnh xung phong. Phản ứng của công chúng sau những vụ như thế dẫn tới việc các tổ chức bảo vệ động vật được giám sát phim trường ở Mỹ, và dòng chữ quen thuộc ở cuối phim về việc không con vật nào bị hại.
Ngày nay ngựa ngã là ngựa được huấn luyện nằm xuống theo hiệu lệnh, trên nền đất xới mềm, hoặc là ngựa cơ khí, hoặc là ngựa kỹ thuật số. Một con ngựa diễn được cảnh ngã an toàn là tài sản quý, có huấn luyện viên riêng và được nghỉ giữa các lần quay.
Kỹ xảo số nhân đám đông: từ ghép lớp đến phần mềm mô phỏng
Ghép lớp
Cách đơn giản nhất: quay một nhóm hai trăm người ở bên trái khung hình, cho họ đổi áo, quay lại ở bên phải, rồi lại ở phía sau, và ghép các lớp lại. Kỹ thuật này có từ thời phim nhựa, nhưng kỹ thuật số khiến nó gần như không lộ. Đấu trường trong Gladiator (2000) là ví dụ hay được nhắc: khoảng hai nghìn khán giả thật được nhân lên thành hàng chục nghìn trên khán đài dựng bằng máy tính.
Đám đông "có não"
Bước ngoặt đến với bộ ba Chúa tể những chiếc nhẫn. Kỹ sư Stephen Regelous ở xưởng Weta Digital viết phần mềm MASSIVE, trong đó mỗi người lính số là một "tác nhân" tự quyết định hành động dựa trên những gì nó "thấy" và "nghe" xung quanh: thấy địch thì xông tới, bị đánh thì lùi, thấy đồng đội ngã thì phản ứng. Trận Helm's Deep trong Hai tòa tháp (2002) và trận Pelennor trong Sự trở về của nhà vua (2003) đều dùng cách này. Có giai thoại rằng trong các lần chạy thử đầu tiên, một số người lính số đã quay đầu bỏ chạy khỏi trận — chi tiết được kể nhiều, khó kiểm chứng, nhưng nói đúng bản chất: đám đông số giờ không còn là những hình nhân di chuyển đồng loạt.
Từ đó, mô phỏng đám đông thành công cụ chuẩn. Các trận đánh trong Troy (2004), Kingdom of Heaven (2005) hay Napoleon (2023) đều trộn người thật với người số. Phim 300 (2006) đi xa nhất: gần như toàn bộ quay trong trường quay phông xanh, bối cảnh và đội quân Ba Tư đều dựng sau.
Một trận đánh hiện đại được làm ra thế nào
- Kịch bản phân cảnh và tiền dựng hình: trận đánh được vẽ hoặc dựng thô bằng hoạt hình máy tính trước, để biết cần bao nhiêu người, ở đâu, máy quay đặt chỗ nào. Kurosawa đã làm việc này bằng tay — ông vẽ hàng trăm bức tranh phân cảnh cho Kagemusha và Loạn.
- Biên đạo theo nhóm nhỏ: trận đánh không phải hàng trăm người lao vào nhau tự do. Đạo diễn võ thuật chia thành từng cặp, từng nhóm ba bốn người với các động tác tập trước. Diễn viên đóng thế chuyên nghiệp đứng gần máy quay; quần chúng đứng xa chỉ làm động tác giả.
- Quay tiền cảnh thật: ngựa thật, bùn thật, va chạm thật trong vài chục mét gần máy quay.
- Quay các lớp đám đông: vài trăm người, nhiều lần, nhiều vị trí.
- Hậu kỳ: nhân đám đông, thêm tên bay, khói, lửa, máu, mở rộng bối cảnh — tường thành, núi, biển.
Thật hay số: được và mất
| Đám đông thật | Đám đông số | |
|---|---|---|
| Cảm giác trọng lượng | Người ngã có sức nặng, bụi bốc lên thật | Dễ "nhẹ bỗng", chuyển động quá đều |
| Quy mô | Giới hạn bởi tiền và người | Gần như không giới hạn |
| An toàn | Rủi ro cho người và ngựa | Không ai bị thương |
| Chi phí | Cao theo ngày quay | Cao theo số tháng hậu kỳ; không phải lúc nào cũng rẻ hơn |
| Sửa sau khi quay | Gần như không sửa được | Sửa đến phút chót |
| Diễn xuất | Diễn viên chính phản ứng với người thật | Diễn viên chính phải tưởng tượng |
Cái giá lớn nhất của đám đông số không phải kỹ thuật mà là sự mất định hướng. Khi có thể đặt mười vạn quân vào khung hình, nhiều đạo diễn quên mất câu hỏi quan trọng nhất của một cảnh chiến đấu: người xem có hiểu ai đang ở đâu, ai đang thắng, vì sao không? Trận cuối của Thất hiệp sĩ chỉ có bốn mươi tên cướp mà vẫn căng hơn nhiều trận vạn người, vì người xem thuộc từng lối vào làng.
Góc nhìn hôm nay: xem trận đánh bằng con mắt khác
- Tìm chỗ nối: lần tới xem phim sử thi, để ý ranh giới giữa tiền cảnh (người thật, chuyển động lộn xộn, có bùn) và hậu cảnh (đám đông chuyển động như sóng, đều đặn). Đó thường là chỗ ghép.
- Xem phim tư liệu hậu trường: phần phụ lục trong bản mở rộng của bộ ba Chúa tể những chiếc nhẫn là một khóa học thật sự về dàn cảnh trận đánh; bản đạo diễn của Kingdom of Heaven cũng có phần hậu trường dày dặn.
- Đến trường quay: Atlas Studios ở Ouarzazate (Maroc), nơi quay nhiều cảnh của Gladiator và Kingdom of Heaven, mở cửa cho du khách tham quan; Cinecittà ở Roma có khu trưng bày về lịch sử trường quay.
- So sánh hai thời: xem Waterloo (1970) rồi xem một trận đánh nhiều kỹ xảo số gần đây, tự hỏi cảnh nào khiến bạn tin hơn và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Cảnh trận đánh trong phim có bao nhiêu người thật?
Tùy phim, nhưng phim hiện nay thường dùng vài trăm diễn viên quần chúng thật ở tiền cảnh và nhân lên bằng kỹ xảo số. Phim trước thập niên 1990 có khi dùng hàng nghìn người thật, kể cả binh sĩ được quân đội cho mượn như Spartacus hay Waterloo.
Phần mềm MASSIVE là gì?
MASSIVE là phần mềm mô phỏng đám đông do Stephen Regelous phát triển tại Weta Digital cho bộ ba Chúa tể những chiếc nhẫn. Mỗi nhân vật số tự phản ứng với môi trường xung quanh thay vì di chuyển đồng loạt, giúp tạo những trận đánh hàng vạn người trông tự nhiên.
Phim nào có nhiều diễn viên quần chúng nhất?
Kỷ lục Guinness thường được nhắc thuộc về phim Gandhi (1982) với khoảng 300.000 người trong cảnh tang lễ. Với cảnh chiến trận, Waterloo (1970) và Chiến tranh và hòa bình bản Liên Xô thuộc nhóm dùng nhiều binh sĩ thật nhất.
Vì sao trận đánh dùng CGI đôi khi trông giả?
Đám đông số dễ chuyển động quá đều, thiếu cảm giác trọng lượng, và ánh sáng khó khớp hoàn toàn với tiền cảnh thật. Ngoài ra khi có thể thêm vô hạn quân, nhiều phim bỏ qua việc cho người xem hiểu địa hình, khiến trận đánh thành một mảng hỗn độn.
Ngựa trong cảnh ngã có bị thương không?
Ở các phim cũ, có. Nhiều phim thập niên 1930 dùng dây vấp khiến ngựa chết. Ngày nay ngựa được huấn luyện nằm xuống theo hiệu lệnh trên nền đất mềm, hoặc thay bằng ngựa cơ khí và ngựa kỹ thuật số, dưới sự giám sát của tổ chức bảo vệ động vật.