Con đường hương liệu là mạng lưới buôn bán gia vị từ Đông Nam Á và Nam Á sang Trung Hoa, Trung Đông và châu Âu, xoay quanh vài thứ quý nhất: đinh hương và nhục đậu khấu chỉ mọc trên mấy hòn đảo nhỏ ở quần đảo Maluku (Indonesia), hồ tiêu từ bờ Malabar (Ấn Độ), quế từ Sri Lanka. Từ thế kỷ 16, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan và Anh tranh nhau những hòn đảo ấy bằng súng đạn, để lại một trong những chương tàn khốc nhất của thời thuộc địa. Độc quyền chỉ chấm dứt khi cây giống bị mang lén ra trồng nơi khác.
Những hòn đảo nhỏ nắm giữ thứ cả thế giới cần
Trước thế kỷ 18, cây đinh hương chỉ mọc tự nhiên trên năm hòn đảo núi lửa ở bắc Maluku: Ternate, Tidore, Moti, Makian và Bacan. Cây nhục đậu khấu, cho cả hạt (nhục đậu khấu) lẫn lớp vỏ lụa đỏ bao hạt (nhục đậu khấu bì, tiếng Anh là mace), chỉ mọc ở quần đảo Banda, một cụm đảo nhỏ ở biển Banda mà tổng diện tích chưa tới 200 km².
Thử hình dung: một mặt hàng được tiêu dùng từ Trung Hoa tới Anh mà nguồn cung nằm trọn trên vài hòn đảo nhỏ hơn nhiều xã ở Việt Nam. Ai kiểm soát những hòn đảo ấy sẽ kiểm soát giá cả thế giới. Đó là lý do người châu Âu gọi Maluku là "quần đảo Gia vị".
| Gia vị | Nơi mọc gốc | Dùng làm gì thời xưa |
|---|---|---|
| Đinh hương | Bắc Maluku (Ternate, Tidore…) | Gia vị, thuốc, làm thơm hơi thở, ướp hương |
| Nhục đậu khấu và vỏ lụa | Quần đảo Banda | Gia vị, thuốc, đồ xa xỉ của giới quý tộc |
| Hồ tiêu | Bờ Malabar (tây nam Ấn Độ), về sau Sumatra, Java | Gia vị phổ biến nhất, có lúc được dùng như vật ngang giá |
| Quế (Cinnamomum verum) | Sri Lanka | Gia vị, nước hoa, nghi lễ |
| Quế (các loài khác, cassia) | Nam Trung Hoa, Việt Nam | Gia vị, thuốc |
| Gừng, nghệ, thảo quả | Nhiều vùng nhiệt đới châu Á | Gia vị, thuốc, nhuộm |
Gia vị đi xa từ rất sớm
Đinh hương đã đi rất xa từ thời cổ. Tại Terqa (Syria), các nhà khảo cổ báo cáo tìm thấy đinh hương trong một ngôi nhà có niên đại khoảng thế kỷ 18 trước Công nguyên; phát hiện này thường được nhắc nhưng cách định danh vẫn còn được bàn lại. Ở Trung Hoa, sách Hán quan nghi chép rằng các quan thượng thư lang ngậm kê thiệt hương (đinh hương) trong miệng khi tâu việc với vua, để hơi thở thơm tho.
Thời La Mã, hồ tiêu Ấn Độ được chở qua Biển Đỏ về Ai Cập rồi sang Địa Trung Hải với khối lượng lớn. Ở cảng Muziris trên bờ Malabar, thương nhân La Mã mua tiêu bằng vàng bạc. Từ thời Trung Cổ, thương nhân Ả Rập, Gujarat, Mã Lai, Java nắm các chặng biển ở Ấn Độ Dương và Đông Nam Á; ở đầu kia, Venice và Genoa mua lại ở Alexandria, Beirut rồi phân phối khắp châu Âu. Mỗi chặng cộng thêm lãi, nên khi tới tay người mua ở London hay Paris, giá đã cao gấp nhiều lần.
Vì sao người châu Âu thời Trung Cổ thèm gia vị tới vậy? Câu trả lời phổ biến "để che mùi thịt ôi" phần lớn là sai: người giàu đủ tiền mua gia vị thì cũng đủ tiền mua thịt tươi. Gia vị là biểu tượng địa vị, là thuốc theo y học thời đó, là hương liệu trong nhà thờ, và đơn giản là ngon.
Người châu Âu tìm đường vòng
Muốn bỏ qua các trung gian Hồi giáo và Venice, người Bồ Đào Nha tìm đường biển vòng qua châu Phi. Năm 1498, Vasco da Gama tới Calicut trên bờ Malabar. Năm 1511, Afonso de Albuquerque chiếm Malacca, cảng nắm giữ eo biển nối Ấn Độ Dương với biển Đông. Ngay năm sau, những chiếc thuyền Bồ Đào Nha đầu tiên tới Banda và Maluku.
Tây Ban Nha đi theo hướng ngược lại. Đoàn thuyền của Magellan rời Tây Ban Nha năm 1519, vượt Thái Bình Dương, Magellan tử trận ở Philippines năm 1521, nhưng những người còn lại vẫn tới được Tidore. Năm 1522, con tàu Victoria do Juan Sebastián Elcano chỉ huy về tới Tây Ban Nha với khoang đầy đinh hương, đủ để bù chi phí cho cả chuyến đi dù đoàn mất gần hết thuyền và người.
Hai nước tranh chấp quần đảo Gia vị theo đường kinh tuyến phân chia thế giới. Năm 1529, Hiệp ước Zaragoza giải quyết: Tây Ban Nha nhượng quyền đòi Maluku cho Bồ Đào Nha để lấy 350.000 ducat. Lúc ấy chưa ai đo được kinh độ chính xác, nên cả hai bên đều không chắc quần đảo nằm ở nửa nào.
Hà Lan, Công ty Đông Ấn và thảm kịch Banda
Năm 1602, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) ra đời, được nhà nước trao quyền lập đồn, ký hiệp ước, gây chiến. Mục tiêu hàng đầu là độc quyền đinh hương và nhục đậu khấu. Người Banda vốn quen bán cho nhiều khách: Java, Mã Lai, Bồ Đào Nha, Anh. Họ không chịu ký độc quyền, hoặc ký rồi vẫn bán cho người khác.
Năm 1621, Toàn quyền VOC Jan Pieterszoon Coen đưa quân chiếm quần đảo Banda. Theo các nghiên cứu lịch sử, dân số Banda khi ấy khoảng mười lăm nghìn người; sau cuộc chinh phạt, phần lớn bị giết, chết đói, bị bắt làm nô lệ đưa đi nơi khác hoặc chạy trốn sang các đảo lân cận, chỉ vài nghìn người hoặc ít hơn còn lại. Các con số chính xác khác nhau theo nguồn, nhưng giới sử học thống nhất rằng xã hội bản địa Banda gần như bị xóa sổ. VOC chia đất thành các khu vườn (perken) giao cho người Hà Lan quản lý, dùng nô lệ đưa từ nơi khác tới để trồng nhục đậu khấu.
Với đinh hương, VOC dùng cách khác: gom việc trồng về đảo Ambon, rồi tổ chức các cuộc tuần tra bằng thuyền (gọi là hongi) để chặt cây đinh hương mọc ở các đảo khác, giữ cho nguồn cung khan hiếm và giá cao.
Còn một chi tiết thường được kể: đảo Run nhỏ xíu ở Banda, lúc đó người Anh đang giữ, được trao cho Hà Lan trong Hiệp ước Breda năm 1667, đổi lại Anh giữ thuộc địa New Netherland, trong đó có đảo Manhattan. Thực chất hiệp ước công nhận hiện trạng mỗi bên đang nắm, nhưng câu chuyện "đổi nhục đậu khấu lấy Manhattan" cho thấy giá trị của một hòn đảo trồng gia vị khi ấy lớn đến mức nào.
Độc quyền sụp đổ vì vài hạt giống
Độc quyền nào dựa trên một loài cây cũng có điểm yếu: hạt giống. Năm 1770, người Pháp dưới sự tổ chức của viên quản lý Pierre Poivre mang được cây giống đinh hương và nhục đậu khấu từ Maluku về trồng ở đảo Île de France (Mauritius). Từ đó cây lan sang Réunion, Seychelles, rồi Zanzibar, nơi đến thế kỷ 19 trở thành vùng trồng đinh hương lớn. Trong thời gian chiếm tạm Banda đầu thế kỷ 19, người Anh cũng đưa cây nhục đậu khấu sang Penang, Sri Lanka, rồi Grenada ở vùng Caribe.
Khi gia vị mọc được ở nhiều nơi, giá tụt, và các công ty độc quyền mất lý do tồn tại. VOC giải thể năm 1799 vì nhiều nguyên nhân, nhưng sự suy giảm lợi nhuận từ gia vị là một phần quan trọng.
Việt Nam trên con đường hương liệu
Việt Nam không có đinh hương hay nhục đậu khấu, nhưng có những hương liệu riêng được thế giới tìm mua. Trầm hương và kỳ nam ở vùng núi miền Trung thuộc loại đắt nhất, từ thời Champa đã là hàng cống và hàng xuất khẩu quan trọng. Quế miền Trung, nổi tiếng là quế Trà My, và quế xứ Thanh được bán đi Trung Hoa, Nhật Bản. Hồ tiêu được trồng ở Đàng Trong và về sau ở Nam Bộ.
Các thương cảng như Hội An, và trước đó là các cảng Champa, là nơi thuyền buôn đi theo tuyến hương liệu ghé mua hàng, lấy nước, chờ gió. Cùng một mạng lưới buôn bán đã đưa đinh hương Maluku tới Trung Hoa cũng đưa trầm hương Quảng Nam tới Nhật Bản.
Góc nhìn hôm nay
Quần đảo Banda ngày nay là nơi yên tĩnh, vẫn trồng nhục đậu khấu, còn pháo đài Hà Lan Belgica trên đảo Banda Neira. Ternate và Tidore còn di tích pháo đài Bồ Đào Nha và cung điện của các vua Hồi giáo địa phương. Ở Việt Nam, có thể thấy cây quế cổ ở vùng Trà My (thành phố Đà Nẵng ngày nay) và tìm hiểu nghề trầm ở Khánh Hòa, Quảng Nam xưa.
Sách nên đọc: Nathaniel's Nutmeg của Giles Milton kể chuyện tranh chấp đảo Run; Spice: The History of a Temptation của Jack Turner giải thích vì sao gia vị được thèm khát ở châu Âu; với người đọc tiếng Việt, các phần về hương liệu trong Xứ Đàng Trong của Li Tana.
Lần tới cầm một nụ đinh hương trong bếp, hãy nhớ rằng thứ ấy từng chỉ mọc trên năm hòn đảo, và cả một dân tộc trên quần đảo Banda đã trả giá cho việc trồng nhục đậu khấu.
Câu hỏi thường gặp
Quần đảo Gia vị ở đâu?
Quần đảo Gia vị là tên người châu Âu gọi quần đảo Maluku, ở miền đông Indonesia. Đinh hương mọc tự nhiên trên vài đảo ở bắc Maluku như Ternate, Tidore, còn nhục đậu khấu chỉ mọc ở quần đảo Banda. Đây từng là nguồn cung duy nhất trên thế giới của hai loại gia vị này.
Vì sao gia vị từng đắt như vàng?
Nguồn cung nằm ở vài hòn đảo rất xa, hàng phải qua tay nhiều trung gian, mỗi chặng cộng thêm lãi và thuế. Gia vị còn là biểu tượng địa vị và được dùng làm thuốc. Cách nói "đắt như vàng" là phóng đại, nhưng giá ở châu Âu thường cao gấp nhiều lần giá gốc.
Người châu Âu dùng gia vị để che mùi thịt ôi phải không?
Đây là một quan niệm phổ biến nhưng phần lớn không đúng. Những người đủ giàu để mua gia vị cũng đủ tiền mua thịt tươi. Gia vị được dùng vì hương vị, vì y học thời đó coi chúng là thuốc, và vì chúng thể hiện sự sang trọng.
Chuyện Hà Lan đổi đảo Run lấy Manhattan có thật không?
Hiệp ước Breda năm 1667 công nhận Hà Lan giữ đảo Run ở quần đảo Banda và Anh giữ New Netherland, trong đó có Manhattan. Thực chất đây là công nhận hiện trạng, không phải cuộc trao đổi trực tiếp. Câu chuyện được kể lại để cho thấy đảo trồng nhục đậu khấu từng quý đến mức nào.
Việt Nam có tham gia con đường hương liệu không?
Có. Trầm hương, kỳ nam, quế và hồ tiêu của Việt Nam là hàng xuất khẩu quan trọng từ thời Champa tới thời các chúa Nguyễn. Các thương cảng như Hội An là chặng ghé của thuyền buôn đi theo tuyến hương liệu châu Á.