Beowulf là anh hùng ca dài nhất còn lại của văn học tiếng Anh cổ, 3.182 câu thơ, kể về chiến binh Beowulf người Geat diệt quái vật Grendel, rồi mẹ của Grendel, và năm mươi năm sau chết trong trận đánh một con rồng. Tác phẩm chỉ còn trong đúng một bản chép tay, từng suýt cháy rụi năm 1731, nay lưu tại Thư viện Anh ở London.
Một bài thơ tiếng Anh không viết về nước Anh
Điều đầu tiên làm người đọc ngạc nhiên: Beowulf là bài thơ tiếng Anh cổ nhưng không có nhân vật nào là người Anh, không có cảnh nào ở nước Anh. Câu chuyện diễn ra ở Scandinavia khoảng thế kỷ 6: người Đan Mạch (Danes), người Geat ở vùng nay là miền nam Thụy Điển, người Thụy Điển (Swedes).
Lý do: người Anglo-Saxon vốn từ vùng Bắc Đức và Đan Mạch di cư sang Britain từ thế kỷ 5. Những truyện về các vua, các dòng họ bên kia biển là ký ức tổ tiên mà họ mang theo, kể lại hàng trăm năm sau trên đất mới.
Cốt truyện ba trận đánh
Grendel và đại sảnh Heorot
Vua Đan Mạch Hrothgar xây một đại sảnh lộng lẫy tên Heorot để đãi tiệc chiến binh. Tiếng đàn hát mỗi đêm chọc giận Grendel – con quái vật sống ở đầm lầy, được thơ gọi là dòng dõi của Cain. Grendel đêm đêm vào sảnh bắt người ăn thịt. Suốt mười hai mùa đông, Heorot bỏ trống.
Beowulf, cháu của vua Geat là Hygelac, nghe tin, vượt biển sang với mười bốn chiến binh. Chàng tuyên bố sẽ đánh Grendel tay không, vì quái vật không dùng vũ khí. Đêm đó, Beowulf nắm chặt tay Grendel, giằng đứt cả cánh tay lẫn vai. Grendel lết về đầm và chết. Cánh tay được treo lên mái sảnh như chiến lợi phẩm.
Mẹ của Grendel
Đêm sau, mẹ của Grendel đến báo thù, bắt đi một cận thần thân tín của Hrothgar. Beowulf lặn xuống đầm nước, đánh nhau với bà ta trong một hang dưới nước. Thanh kiếm danh tiếng được mượn tỏ ra vô dụng; Beowulf suýt chết, rồi chộp được một thanh kiếm khổng lồ "do người khổng lồ rèn" treo trên vách hang và chém chết đối thủ. Lưỡi kiếm tan chảy vì máu quái vật, chỉ còn chuôi.
Đáng chú ý: mẹ Grendel không có tên trong thơ. Bà là kẻ báo thù cho con – điều mà chính xã hội của các chiến binh coi là bổn phận chính đáng. Nhiều nhà phê bình hiện đại đã đọc lại nhân vật này từ góc ấy.
Con rồng
Beowulf về nước, về sau làm vua Geat suốt năm mươi năm. Một kẻ trộm lẻn vào gò mộ lấy một chiếc chén của kho báu do con rồng canh giữ. Rồng thức giấc, phun lửa đốt cả vùng, thiêu luôn cung điện của Beowulf.
Ông vua già đi đánh rồng với mười một tùy tùng. Khi thấy lửa, tất cả bỏ chạy, chỉ còn chàng trai trẻ Wiglaf ở lại. Hai người cùng giết được rồng, nhưng Beowulf bị cắn vào cổ, chết vì nọc độc. Ông được hỏa táng trên mũi đất nhìn ra biển, xây gò mộ lớn để người đi thuyền nhìn thấy. Thơ kết bằng lời ca ngợi ông là người hiền hoà, tử tế nhất, và "khát khao danh tiếng nhất" trong các vua.
Ngay trước tang lễ, một người phụ nữ khóc than tiên báo những ngày đen tối: không còn Beowulf, người Geat sẽ bị láng giềng tấn công. Chiến thắng cuối cùng của người anh hùng cũng là dấu hiệu sụp đổ của dân tộc ông.
Cái gì là sử, cái gì là truyền thuyết
| Yếu tố | Đánh giá |
|---|---|
| Vua Hygelac của người Geat | Có cơ sở sử liệu: sử gia Gregory of Tours (thế kỷ 6) chép về một vua tên Chlochilaicus chết khi đánh cướp vùng Frisia, khoảng đầu thế kỷ 6. Thơ cũng nhắc đến trận này. |
| Hrothgar và dòng Scylding của Đan Mạch | Xuất hiện trong nhiều nguồn truyền thuyết Bắc Âu khác; khu khảo cổ Lejre ở Đan Mạch thường được liên hệ với đại sảnh Heorot. |
| Beowulf | Không có nguồn nào khác nhắc đến. Nhiều khả năng là nhân vật hư cấu đặt vào khung lịch sử. |
| Grendel, mẹ Grendel, con rồng | Thuần truyền thuyết. |
Cái nền vật chất của thơ thì rất thật. Năm 1939, khai quật mộ thuyền Sutton Hoo ở Suffolk (Anh) cho thấy mũ trụ, kiếm, khiên, đồ vàng chạm trổ – đúng loại đồ tùy táng mà Beowulf tả khi kể tang lễ thuyền của vua Scyld ở đầu bài thơ.
Bản chép tay duy nhất và những câu hỏi chưa có lời đáp
Beowulf nằm trong một tập chép tay gọi là Cotton Vitellius A.XV (còn gọi Nowell Codex), do hai người chép, thường được định niên đại khoảng năm 975–1025. Tập này thuộc bộ sưu tập của Robert Cotton. Năm 1731, thư viện Cotton ở Ashburnham House (London) bị cháy, mép trang Beowulf bị cháy sém và về sau vụn dần, mất nhiều chữ.
May thay, cuối thế kỷ 18 học giả người Iceland làm việc ở Copenhagen là Grímur Thorkelin cho chép lại hai bản, trước khi mép giấy vụn thêm. Ông in bản Beowulf đầu tiên năm 1815.
Những câu hỏi còn tranh cãi:
- Bài thơ được sáng tác khi nào? Ý kiến trải từ thế kỷ 8 đến đầu thế kỷ 11, tức có thể cách bản chép tay vài trăm năm, hoặc gần như cùng thời. Chưa có đồng thuận.
- Tác giả là ai? Không rõ. Người soạn rõ ràng là Kitô hữu – nhắc Chúa, Cain, hồng thủy – nhưng kể về một thế giới ngoại giáo với sự kính trọng.
Đọc thơ Anh cổ: điệp âm và kenning
Tiếng Anh cổ khác tiếng Anh ngày nay tới mức người bản xứ không đọc được nếu không học. Thơ không có vần cuối câu mà dựa vào điệp âm đầu: mỗi câu chia hai nửa, các từ nhấn trong hai nửa bắt đầu bằng cùng một âm.
Đặc sắc nhất là kenning – cách gọi tên vật bằng một cụm ẩn dụ ghép:
- hronrad – "đường cá voi": biển.
- banhus – "nhà xương": thân thể.
- beadoleoma – "ánh sáng trận đánh": thanh kiếm loé sáng.
Từ đầu tiên của bài thơ là Hwæt, một tiếng gọi kiểu "Này!" hay "Nghe đây!" của người kể khi bắt đầu. Cách dịch từ này luôn là đề tài tranh luận: Seamus Heaney dịch là "So."; Maria Dahvana Headley (2020) dịch thành "Bro!" và gây xôn xao.
Góc nhìn hôm nay
Năm 1936, J. R. R. Tolkien – lúc đó là giáo sư tiếng Anh cổ ở Oxford – đọc bài giảng "Beowulf: Những con quái vật và các nhà phê bình". Ông phản đối việc chỉ coi Beowulf là tư liệu lịch sử, và cho rằng chính quái vật mới là trung tâm nghệ thuật: chúng là hiện thân của cái chết và sự hỗn loạn mà con người cuối cùng sẽ thua. Ảnh hưởng của Beowulf thấy rõ trong The Hobbit: kẻ trộm lấy chiếc chén từ kho báu, con rồng thức giấc báo thù.
Thông điệp lớn của bài thơ không phải chiến thắng mà là sự mong manh: mọi đại sảnh rồi sẽ cháy, mọi vị vua rồi sẽ chết, chỉ danh tiếng còn lại. Lời khuyên của vua Hrothgar dành cho Beowulf trẻ tuổi – đừng kiêu ngạo, vì sức mạnh chỉ tồn tại một thời – vẫn còn nguyên giá trị.
Gợi ý đọc tiếp:
- Bản dịch tiếng Anh hiện đại của Seamus Heaney (1999) đoạt giải Sách của năm Whitbread, có in song song bản gốc.
- Bản gốc Cotton Vitellius A.XV đã được Thư viện Anh số hóa, xem được trên mạng của thư viện.
- Đồ tùy táng Sutton Hoo trưng bày tại Bảo tàng Anh; khu mộ ở Suffolk do National Trust quản lý, có trung tâm du khách.
Câu hỏi thường gặp
Beowulf là gì?
Beowulf là anh hùng ca tiếng Anh cổ dài 3.182 câu, kể về chiến binh Beowulf người Geat diệt quái vật Grendel, mẹ của Grendel, và về già chết trong trận đánh rồng. Đây là tác phẩm dài nhất còn lại của thơ ca Anh cổ.
Beowulf được viết năm nào?
Bản chép tay duy nhất có niên đại khoảng năm 975–1025. Thời điểm sáng tác thì còn tranh cãi, ý kiến trải từ thế kỷ 8 đến đầu thế kỷ 11.
Beowulf có phải người thật không?
Không có nguồn nào ngoài bài thơ nhắc đến Beowulf, nên nhiều khả năng ông là nhân vật hư cấu. Tuy vậy, vua Hygelac – cậu của Beowulf trong thơ – được sử gia Gregory of Tours ghi chép, cho thấy bài thơ đặt trong một khung lịch sử có thật.
Grendel là gì?
Grendel là quái vật sống ở đầm lầy, được bài thơ gọi là dòng dõi của Cain, đêm đêm vào đại sảnh Heorot của vua Hrothgar giết người. Beowulf đánh tay không, giật đứt cánh tay khiến Grendel chết.
Tolkien liên quan gì tới Beowulf?
Tolkien là giáo sư tiếng Anh cổ, có bài giảng nổi tiếng năm 1936 làm thay đổi cách giới học thuật đọc Beowulf. Ông cũng dịch bài thơ, và cảnh trộm chén báu đánh thức rồng trong The Hobbit mượn ý từ đây.