Người Viking (người Bắc Âu thời Trung Cổ) đã vượt Đại Tây Dương tới Bắc Mỹ khoảng năm 1000, gần năm thế kỷ trước Columbus. Họ đi theo từng bước: quần đảo Faroe, Iceland (khoảng năm 870), Greenland (khoảng năm 985), rồi tới vùng đất họ gọi là Vinland. Bằng chứng chắc chắn nhất là di chỉ L'Anse aux Meadows ở đảo Newfoundland (Canada), nơi gỗ được chặt bằng dụng cụ kim loại vào đúng năm 1021.
Bậc thang qua Bắc Đại Tây Dương
Người Bắc Âu không vượt đại dương bằng một cú nhảy liều lĩnh. Họ đi theo chuỗi đảo nằm rải phía bắc, mỗi chặng chỉ vài ngày đến vài tuần đi biển.
| Chặng | Thời điểm (ước tính) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Na Uy → quần đảo Shetland, Orkney, Faroe | thế kỷ 9 | Faroe có thể đã có tu sĩ Ireland đến trước |
| → Iceland | khoảng 870–930 | Landnámabók (Sách định cư) kể Ingólfr Arnarson lập nhà ở vùng Reykjavík, truyền thống ghi năm 874 |
| → Greenland | khoảng 985–986 | Erik Đỏ (Eiríkr rauði) lập hai khu định cư Đông và Tây |
| → Helluland, Markland, Vinland | khoảng 1000 | Leif Erikson, con Erik Đỏ, dẫn đoàn sang bờ Bắc Mỹ |
Từ bờ tây Na Uy tới Shetland chỉ khoảng 300 km. Từ Faroe tới Iceland khoảng 450 km. Chặng Iceland – Greenland và Greenland – Labrador dài hơn nhưng vẫn ở mức một đoàn thuyền chuẩn bị kỹ có thể vượt được trong mùa hè.
Erik Đỏ và cái tên "Greenland"
Erik Đỏ bị trục xuất khỏi Na Uy rồi khỏi Iceland vì những vụ giết người. Trong thời gian lưu đày ba năm, ông đi thám sát vùng đất phía tây. Khi quay về Iceland, ông đặt cho nó tên Grœnland, "Đất Xanh", và theo Saga Erik Đỏ, ông chọn cái tên đẹp để người ta muốn đến ở. Có thể coi đây là một trong những chiến dịch quảng cáo bất động sản sớm nhất được ghi lại.
Cái tên không hẳn là nói dối: các vịnh hẹp phía tây nam Greenland mùa hè có đồng cỏ đủ nuôi bò cừu, và khí hậu thời đó (Thời kỳ ấm Trung Cổ) có phần dễ chịu hơn. Khoảng năm 985–986, một đoàn khoảng hai lăm thuyền rời Iceland theo Erik; các saga chép chỉ mười bốn chiếc tới nơi, số còn lại quay về hoặc mất tích. Ở đỉnh cao, các khu định cư Greenland có lẽ có vài nghìn người.
Vinland: hai saga, hai câu chuyện
Hai nguồn chính kể về chuyến sang châu Mỹ là Grænlendinga saga (Saga người Greenland) và Eiríks saga rauða (Saga Erik Đỏ), được chép lại ở Iceland khoảng thế kỷ 13, tức hơn hai trăm năm sau sự kiện. Chúng khớp nhau ở nét chính nhưng khác nhau nhiều ở chi tiết.
- Bjarni Herjólfsson, theo Saga người Greenland, bị gió đẩy lạc khi đi tìm cha ở Greenland, nhìn thấy những vùng đất lạ phía tây nhưng không lên bờ.
- Leif Erikson mua lại thuyền của Bjarni và dẫn đoàn đi tìm. Ông đặt tên ba vùng: Helluland (đất đá phẳng, có lẽ là đảo Baffin), Markland (đất rừng, có lẽ Labrador) và Vinland.
- Thorfinn Karlsefni và vợ là Gudrid sau đó dẫn một đoàn định cư lớn hơn. Con trai họ, Snorri, được saga ghi là sinh ra ở Vinland, đứa trẻ có tổ tiên châu Âu đầu tiên được biết sinh trên đất Mỹ.
Các saga kể người Bắc Âu gặp dân bản địa mà họ gọi là "Skrælingjar". Giao thương ban đầu bằng vải đổi lông thú, rồi xung đột nổ ra. Số người định cư quá ít, đường tiếp tế quá dài, và sau vài năm họ bỏ về. Ngoài saga, nhà sử học Adam xứ Bremen khoảng năm 1075 đã nhắc tới một hòn đảo tên Vinland ở phương bắc, ghi theo lời kể của vua Đan Mạch. Đây là văn bản châu Âu sớm nhất nói tới vùng đất này.
L'Anse aux Meadows: từ saga sang bằng chứng
Suốt nhiều thế kỷ, Vinland bị coi là truyền thuyết. Năm 1960, nhà thám hiểm Na Uy Helge Ingstad và vợ là nhà khảo cổ Anne Stine Ingstad tìm thấy dấu vết những ngôi nhà vách cỏ ở L'Anse aux Meadows, mỏm cực bắc đảo Newfoundland. Khai quật trong thập niên 1960 cho thấy những ngôi nhà kiểu Bắc Âu, một lò rèn có xỉ sắt, đinh tán thuyền, một chiếc kim bằng đồng và một vòng xoay sợi bằng đá xà phòng, loại dụng cụ phụ nữ Bắc Âu dùng để kéo sợi.
Năm 2021, một nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature cách xác định năm chính xác. Năm 993 có một cơn bão Mặt Trời mạnh để lại lượng carbon-14 tăng vọt trong vòng gỗ của cây mọc năm ấy. Đếm vòng gỗ từ mốc đó ra vỏ cây, họ xác định các mảnh gỗ ở di chỉ bị chặt bằng lưỡi kim loại vào năm 1021. Dân bản địa vùng này khi đó chưa dùng dụng cụ sắt, nên đó là dấu tay người Bắc Âu.
Điều cần nói rõ: L'Anse aux Meadows nhiều khả năng là một trạm trung chuyển, nơi sửa thuyền và trú đông, chứ chưa chắc là chính "Vinland". Ở di chỉ có tìm thấy hạt óc chó loại butternut, cây không mọc tự nhiên ở Newfoundland mà ở phía nam xa hơn, cho thấy người Bắc Âu đã đi sâu xuống vùng vịnh Saint Lawrence. Vinland chính xác ở đâu đến nay vẫn còn tranh luận.
Thuyền và cách đi biển của người Bắc Âu
Không phải thuyền rồng nào cũng như nhau
Hình ảnh quen thuộc là chiến thuyền dài (langskip) có đầu rồng, mái chèo hai bên. Nhưng người đi Greenland và Vinland chủ yếu dùng knarr, thuyền chở hàng thân rộng, sâu hơn, chạy bằng một cánh buồm vuông lớn, ít người chèo, chở được gia súc, cỏ khô và cả gia đình. Cả hai đều đóng theo lối ván chồng mép (clinker): các tấm ván gối lên nhau, tán đinh sắt, khiến thân thuyền nhẹ và dẻo, uốn theo sóng thay vì chống lại nó.
Định hướng không la bàn
Người Bắc Âu không có la bàn từ. Họ đi theo vĩ độ: chạy dọc bờ tới đúng độ cao của Mặt Trời buổi trưa như ở điểm đến, rồi giữ hướng tây hoặc đông. Họ đọc chim biển, cá voi, màu nước, sương mù trên băng và những dãy núi băng nhìn thấy từ xa. Các bản hướng dẫn hàng hải trong Landnámabók mô tả đường đi từ Na Uy sang Greenland bằng mốc tự nhiên, đại ý: đi qua phía bắc Shetland ở khoảng cách chỉ thấy đảo khi trời quang, qua phía nam Faroe, qua phía nam Iceland đủ gần để thấy chim và cá voi.
Còn "đá Mặt Trời" (sólarsteinn), loại tinh thể như spar Iceland giúp tìm Mặt Trời qua mây nhờ hiện tượng phân cực ánh sáng, thì vẫn là giả thuyết. Saga có nhắc tới một viên đá như vậy và các thí nghiệm hiện đại cho thấy về nguyên lý là dùng được, nhưng chưa có bằng chứng khảo cổ chắc chắn rằng người Viking dùng nó khi đi biển.
Vì sao người Bắc Âu không ở lại châu Mỹ
Vinland bị bỏ sau vài năm, còn Greenland thì trụ được khoảng bốn trăm năm. Ghi chép cuối cùng là một đám cưới ở nhà thờ Hvalsey năm 1408. Sau đó các khu định cư lặng lẽ biến mất. Các nguyên nhân được bàn đến gồm: khí hậu lạnh dần vào Tiểu Băng hà, giá ngà hải mã (mặt hàng xuất khẩu chính) sụt khi ngà voi châu Phi tràn vào châu Âu, đường biển với Na Uy thưa dần, và có thể cả việc không chịu học cách sống của người Inuit. Mức độ của từng nguyên nhân vẫn còn tranh cãi.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Viking cho thấy "phát hiện" một vùng đất chưa đủ để thay đổi lịch sử. Người Bắc Âu đến châu Mỹ, nhưng thông tin không lan ra châu Âu, không có nhà nước nào đứng sau, không có lý do kinh tế để quay lại. Năm 1492 thì khác: Columbus mang theo cả một hệ thống in ấn, triều đình và thương nhân sẵn sàng khai thác.
Muốn xem tận mắt, có thể đến Bảo tàng Thuyền Viking ở Roskilde (Đan Mạch), nơi trưng bày năm con thuyền Skuldelev được trục lên từ vịnh, trong đó có một chiếc knarr. Ở Oslo, các thuyền Oseberg và Gokstad thuộc Đại học Oslo, nơi đang xây bảo tàng mới để trưng bày chúng; nên kiểm tra lịch mở cửa trước khi đi. L'Anse aux Meadows là di sản thế giới UNESCO, có nhà cỏ dựng lại. Sách dễ đọc: bản dịch hai saga Vinland (thường in chung với tên The Vinland Sagas), và cuốn The Norse Atlantic Saga của Gwyn Jones.
Câu hỏi thường gặp
Người Viking đến châu Mỹ năm nào?
Theo các saga, khoảng năm 1000 dưới sự dẫn dắt của Leif Erikson. Bằng chứng khảo cổ ở L'Anse aux Meadows (Newfoundland, Canada) cho thấy người Bắc Âu có mặt ở đó và chặt gỗ vào năm 1021, xác định nhờ dấu vết cơn bão Mặt Trời năm 993 trong vòng gỗ.
Vinland ở đâu?
Vị trí chính xác của Vinland chưa xác định. L'Anse aux Meadows ở Newfoundland là nơi duy nhất có bằng chứng chắc chắn, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó chỉ là trạm trung chuyển, còn Vinland nằm xa hơn về phía nam, quanh vịnh Saint Lawrence.
Người Viking khác người Bắc Âu thế nào?
"Viking" vốn chỉ hoạt động đi biển cướp phá hoặc người tham gia các chuyến đó. Người định cư Iceland và Greenland phần lớn là nông dân, ngư dân, thương nhân. Nhiều sử gia vì vậy dùng chữ "người Bắc Âu" (Norse) cho chính xác, còn "Viking" là cách gọi phổ thông.
Người Viking có tìm ra châu Mỹ trước Columbus không?
Có. Người Bắc Âu đến Bắc Mỹ khoảng năm 1000, gần 500 năm trước chuyến đi năm 1492 của Columbus. Tuy vậy, họ không ở lại lâu và hiểu biết về vùng đất này không lan rộng ra châu Âu, nên không tạo ra thay đổi lớn như sau năm 1492.
Thuyền Viking vượt đại dương có an toàn không?
Không hề an toàn theo nghĩa ngày nay. Saga ghi đoàn thuyền của Erik Đỏ đi Greenland có khoảng 25 chiếc, chỉ 14 chiếc tới nơi. Thuyền knarr đóng ván chồng mép rất dẻo và đi biển tốt, nhưng thuyền không mui, người đi phải chịu mưa gió suốt chuyến đi.