Magellan và chuyến đi vòng quanh Trái Đất đầu tiên (1519–1522)

Chuyến đi vòng quanh Trái Đất đầu tiên kéo dài từ tháng 9/1519 đến tháng 9/1522, do Ferdinand Magellan khởi xướng dưới cờ Tây Ban Nha. Magellan không đi hết vòng: ông tử trận ở Mactan (Philippines) năm 1521. Trong năm con tàu và khoảng 240–270 người xuất phát, chỉ một tàu là Victoria, do Juan Sebastián Elcano chỉ huy, về tới Tây Ban Nha với 18 người.

Magellan là ai và vì sao đi cho Tây Ban Nha

Fernão de Magalhães (tên Bồ Đào Nha của Magellan) sinh khoảng năm 1480 trong một gia đình quý tộc nhỏ ở Bồ Đào Nha. Ông theo các hạm đội Bồ Đào Nha sang Ấn Độ từ năm 1505, có mặt trong cuộc chiếm Malacca năm 1511, rồi bị thương ở chân trong một trận ở Maroc. Sau đó ông bất hòa với vua Manuel I, bị từ chối tăng lương bổng, và năm 1517 bỏ sang Tây Ban Nha.

Ý tưởng của ông dựa trên một bài toán địa chính trị. Hiệp ước Tordesillas (1494) chia thế giới mới phát hiện thành hai nửa: phía đông một đường kinh tuyến qua Đại Tây Dương thuộc Bồ Đào Nha, phía tây thuộc Tây Ban Nha. Nhưng đường chia ấy chưa được kéo dài sang bên kia địa cầu, và không ai đo được kinh độ chính xác. Magellan thuyết phục vua Carlos I rằng quần đảo gia vị Maluku (Indonesia ngày nay), nơi sinh ra đinh hương và nhục đậu khấu, có thể nằm trong nửa của Tây Ban Nha, và có thể tới đó bằng cách đi về phía tây, vòng qua châu Mỹ. Mục tiêu ban đầu là gia vị, không phải đi vòng quanh thế giới.

Đoàn tàu và chặng vượt Đại Tây Dương

Ngày 20/9/1519, năm con tàu rời cảng Sanlúcar de Barrameda: Trinidad (soái hạm), San Antonio, Concepción, Victoria và Santiago. Thủy thủ đến từ nhiều nước: Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ý, Hy Lạp, Pháp, cả người châu Phi và Mã Lai. Trong đoàn có Antonio Pigafetta, một người Ý trả tiền để được đi theo; nhật ký của ông là nguồn chính để ta biết chuyện gì đã xảy ra.

Đoàn ghé bờ Brazil cuối năm 1519, rồi men xuống phía nam dò từng vịnh, từng cửa sông để tìm lối sang biển bên kia. Cửa sông La Plata rộng mênh mông làm họ hy vọng, nhưng đó vẫn là nước ngọt. Mùa đông Nam bán cầu ập đến, đoàn phải trú tại vịnh San Julián (Argentina ngày nay) từ cuối tháng 3/1520.

Binh biến ở San Julián và eo biển mang tên ông

Các thuyền trưởng người Tây Ban Nha vốn không phục một chỉ huy người Bồ Đào Nha giữ kín lộ trình. Đầu tháng 4/1520, ba trong năm tàu nổi dậy. Magellan dập tắt bằng mưu và vũ lực: Luis de Mendoza bị giết, Gaspar de Quesada bị xử tử, Juan de Cartagena bị bỏ lại trên bờ khi đoàn rời đi. Không lâu sau, tàu Santiago đi trinh sát bị đắm, thủy thủ được cứu.

Ngày 21/10/1520, đoàn tìm thấy lối vào một eo biển hẹp và quanh co, hai bên là núi tuyết và vùng đất có nhiều đốm lửa ban đêm mà họ gọi là Tierra del Fuego (Đất Lửa). Trong lúc dò đường, tàu San Antonio, chiếc lớn nhất và chở nhiều lương thực nhất, bỏ đoàn quay về Tây Ban Nha. Ngày 28/11/1520, ba tàu còn lại ra tới một đại dương mới. Biển hôm ấy êm, Magellan đặt tên là Mar Pacífico, biển Thái Bình. Eo biển dài khoảng 570 km ấy ngày nay mang tên ông.

Ba tháng hai mươi ngày trên Thái Bình Dương

Không ai ngờ đại dương này rộng đến thế. Đoàn đi suốt hơn ba tháng mà chỉ gặp hai hòn đảo nhỏ không người, không có chỗ lấy nước và thức ăn. Pigafetta kể họ ăn bánh quy đã thành bột lẫn sâu, uống nước vàng đục, nhai miếng da bò bọc trên trục buồm sau khi ngâm nước biển cho mềm, ăn cả mùn cưa; chuột được bán với giá nửa đồng ducat mỗi con mà không đủ để mua. Lợi sưng phủ cả răng, đó là triệu chứng bệnh scorbut do thiếu vitamin C. Theo Pigafetta, 19 người chết trong chặng này.

Ngày 6/3/1521, đoàn tới đảo Guam. Mười ngày sau, họ đến quần đảo mà sau này mang tên Philippines. Bản đồ thế giới thời đó đặt châu Á gần châu Mỹ hơn rất nhiều; chính sai số ấy làm chuyến vượt Thái Bình Dương thành cơn ác mộng.

Cái chết ở Mactan và đường về của Victoria

Ở Philippines, Magellan kết thân với tù trưởng Humabon ở Cebu, rửa tội cho ông này cùng hàng trăm người. Rồi ông can dự vào chuyện tranh chấp địa phương, đem quân đánh đảo Mactan nhỏ bên cạnh, nơi tù trưởng Lapulapu không chịu thần phục. Ngày 27/4/1521, Magellan đổ bộ với khoảng vài chục người lúc nước rút, phải lội qua bãi san hô dài, súng trên tàu không bắn tới. Ông bị đâm chết giữa vùng nước nông. Ngày nay Lapulapu được người Philippines tôn là người anh hùng đầu tiên chống ngoại xâm.

Đoàn còn lại tan rã nhanh. Vài ngày sau, Humabon mở tiệc rồi giết nhiều chỉ huy Tây Ban Nha. Không đủ người lái ba tàu, đoàn đốt tàu Concepción. Hai tàu cuối tới được đảo Tidore ở Maluku tháng 11/1521, mua đầy đinh hương. Trinidad bị rò nước, ở lại sửa rồi thử quay ngược qua Thái Bình Dương về châu Mỹ; nó thất bại và bị người Bồ Đào Nha bắt.

Victoria, dưới quyền Elcano, chọn đường liều nhất: băng thẳng qua Ấn Độ Dương phía nam, tránh các cảng Bồ Đào Nha, vòng mũi Hảo Vọng vào tháng 5/1522. Người chết dần vì đói và bệnh. Ghé quần đảo Cape Verde xin lương thực, 13 người bị Bồ Đào Nha bắt giữ. Ngày 6/9/1522, Victoria cập Sanlúcar với 18 người châu Âu kiệt sức. Vua Carlos ban cho Elcano huy hiệu có quả địa cầu kèm dòng chữ Latin "Primus circumdedisti me", nghĩa là "Ngươi là người đầu tiên đi vòng quanh ta".

Mốc thời gian tóm tắt

• 20/9/1519: năm tàu rời Sanlúcar de Barrameda.
• Tháng 4/1520: binh biến ở vịnh San Julián.
• 21/10 – 28/11/1520: đi qua eo biển Magellan; San Antonio bỏ đoàn.
• 6/3/1521: tới Guam sau hơn ba tháng trên Thái Bình Dương.
• 27/4/1521: Magellan tử trận ở Mactan.
• 8/11/1521: tới Tidore, quần đảo gia vị.
• Tháng 5/1522: Victoria vòng mũi Hảo Vọng.
• 6/9/1522: Victoria về tới Tây Ban Nha với 18 người.

Những điều thú vị ít người để ý

Một ngày bị mất

Pigafetta ghi nhật ký đều đặn mỗi ngày. Khi tới Cape Verde, ông phát hiện người trên đảo nói hôm đó là thứ Năm, trong khi sổ của ông ghi thứ Tư. Đi vòng về phía tây theo hướng mặt trời, đoàn đã "mất" một ngày. Đây là lần đầu tiên hiện tượng mà sau này cần đến đường đổi ngày quốc tế được ghi nhận bằng trải nghiệm thật.

Ai là người đầu tiên đi trọn vòng?

Magellan có nô lệ người Mã Lai tên Enrique, được ông mua ở Malacca. Ở Philippines, Enrique nói chuyện được với dân địa phương. Nếu Enrique quê ở vùng đó, thì khi tới đây anh đã đi trọn một vòng địa cầu, trước cả Elcano. Nhưng quê thật của Enrique không rõ, nên đây là giả thuyết thú vị chứ không phải sự thật đã xác lập. Sau vụ thảm sát ở Cebu, sử liệu không còn nhắc đến anh.

Ai thắng trong cuộc tranh quần đảo gia vị?

Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha tranh cãi về Maluku thêm vài năm. Năm 1529, theo Hiệp ước Zaragoza, vua Carlos bán lại quyền đòi Maluku cho Bồ Đào Nha với giá 350.000 ducat. Chuyến đi đắt giá nhất thời đại, rốt cuộc, không giành được mục tiêu ban đầu của nó.

Góc nhìn hôm nay

Chuyến đi chứng minh bằng thực nghiệm rằng các đại dương thông với nhau và Trái Đất lớn hơn nhiều so với hình dung của người châu Âu. Nó cũng là câu chuyện về cái giá của tham vọng: hơn 200 người không trở về, và ở Philippines, chuyến đi mở đường cho cuộc chinh phục của Tây Ban Nha bắt đầu từ năm 1565. Vì thế người Philippines kỷ niệm sự kiện này theo cách khác người châu Âu: tượng Lapulapu đứng ở đền Mactan, cạnh cột mốc ghi chỗ Magellan ngã xuống.

Muốn đọc nguồn gốc, hãy tìm bản dịch nhật ký của Antonio Pigafetta (tiếng Anh thường có tên The First Voyage Around the World). Cuốn Over the Edge of the World của Laurence Bergreen kể lại toàn bộ chuyến đi dễ theo dõi. Ở Seville có thể xem khu bến cũ bên sông Guadalquivir nơi đoàn tàu xuất phát; ở Cebu có Thánh giá Magellan được giữ trong một nhà nguyện nhỏ.