Năm 1492, Christopher Columbus dẫn ba con tàu từ Tây Ban Nha vượt Đại Tây Dương và cập một hòn đảo ở quần đảo Bahamas ngày 12 tháng 10. Điều sách giáo khoa ít nói là: Columbus đi được vì ông tính sai kích thước Trái Đất, ông không phải người châu Âu đầu tiên tới châu Mỹ, ông đến chết vẫn khẳng định mình đã tới rìa châu Á, và chuyến đi mở đầu cho thảm họa của người Taíno bản địa.
Không ai tin Trái Đất phẳng, họ chỉ không tin con số của Columbus
Câu chuyện quen thuộc kể rằng Columbus phải thuyết phục những kẻ tin Trái Đất phẳng. Đó là chuyện bịa muộn. Giới có học ở châu Âu đã biết Trái Đất hình cầu từ thời Hy Lạp cổ; Eratosthenes còn ước tính chu vi của nó từ thế kỷ 3 TCN với sai số không lớn. Huyền thoại "Trái Đất phẳng" được phổ biến chủ yếu qua cuốn tiểu sử Columbus đầy tô vẽ của nhà văn Mỹ Washington Irving năm 1828.
Điều các hội đồng thẩm định ở Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha phản đối là con số khoảng cách. Columbus cho rằng từ quần đảo Canary đi về phía tây tới Nhật Bản chỉ khoảng một phần tư quãng đường thật. Ông có được con số đẹp ấy nhờ chồng ba sai lầm: chọn ước tính nhỏ nhất về kích thước Trái Đất, đọc nhầm "dặm" của nhà thiên văn Ả Rập Alfraganus thành dặm La Mã ngắn hơn, và tin lời Marco Polo rằng Nhật Bản nằm rất xa về phía đông Trung Hoa. Các chuyên gia của vua João II nước Bồ Đào Nha tính đúng hơn ông, và họ từ chối. Columbus thoát chết đói giữa biển chỉ vì có một lục địa nằm chắn đường mà không ai ở châu Âu biết.
Từ cuộc chiếm Granada tới bến Palos
Columbus vận động suốt nhiều năm. Ông bị Bồ Đào Nha từ chối khoảng năm 1484, rồi chờ đợi ở triều đình Tây Ban Nha của nữ hoàng Isabel và vua Fernando. Tháng 1/1492, quân Tây Ban Nha chiếm Granada, vương quốc Hồi giáo cuối cùng trên bán đảo Iberia. Rảnh tay sau cuộc chiến, triều đình ký với Columbus bản thỏa thuận Santa Fe (tháng 4/1492): nếu thành công, ông được phong Đô đốc biển cả, phó vương và thống đốc các vùng đất tìm được, hưởng một phần mười lợi tức.
Ngày 3/8/1492, ba tàu rời bến Palos de la Frontera: tàu Santa María (kiểu nao, lớn nhất, soái hạm) và hai tàu caravel Pinta, Niña. Thủy thủ khoảng chín mươi người, phần lớn là dân Palos và vùng lân cận, dưới sự dẫn dắt của anh em nhà Pinzón, những người đi biển có uy tín ở địa phương. Đoàn ghé quần đảo Canary sửa tàu, rồi rời La Gomera ngày 6/9 để đi thẳng về phía tây, tận dụng gió mậu dịch thổi từ phía đông.
Năm tuần trên biển: hai con số và một phần thưởng
Theo bản tóm tắt nhật ký hải trình, Columbus báo cho thủy thủ quãng đường đi mỗi ngày thấp hơn con số ông tự ghi, để họ không hoảng vì đã đi quá xa nhà. Điều trớ trêu là con số "giả" nhiều khi lại gần thực tế hơn, vì ông vốn ước tính tốc độ cao quá.
Cần biết rằng bản gốc nhật ký đã mất. Thứ ta có là bản tóm tắt do tu sĩ Bartolomé de las Casas chép lại vài chục năm sau, có chỗ trích nguyên văn, có chỗ diễn lại. Mọi chi tiết "nhật ký Columbus" đều đi qua bàn tay ông.
Khoảng 2 giờ sáng ngày 12/10/1492, thủy thủ Rodrigo de Triana trên tàu Pinta hô thấy đất. Triều đình đã hứa thưởng một khoản tiền niên kim cho người đầu tiên nhìn thấy đất liền. Columbus tuyên bố tối hôm trước ông đã thấy một đốm sáng, và nhận phần thưởng về mình.
Những gì xảy ra ở "Tân thế giới"
Hòn đảo đầu tiên người bản địa gọi là Guanahani, Columbus đặt tên San Salvador. Đó là đảo nào trong quần đảo Bahamas ngày nay thì vẫn còn tranh cãi; hòn đảo hiện mang tên San Salvador chỉ là ứng viên được nhiều người chấp nhận nhất. Đoàn tiếp tục tới Cuba và một đảo lớn mà Columbus gọi là La Española (Hispaniola, nay gồm Haiti và Cộng hòa Dominica).
Đêm Giáng sinh năm 1492, tàu Santa María mắc cạn và vỡ. Columbus dùng gỗ tàu dựng đồn La Navidad, để lại 39 người, rồi dong hai tàu nhỏ về châu Âu. Khi ông quay lại cuối năm 1493, đồn đã bị đốt và không ai còn sống: những người ở lại đã gây xung đột với dân địa phương.
Những người Columbus gặp là người Taíno, cư dân nông nghiệp trồng sắn, ngô, sống trong các làng có thủ lĩnh. Ngay từ trang nhật ký đầu tiên, Columbus nhận xét họ hiền hòa và sẽ dễ bị khuất phục. Đó là chỉ dấu cho những gì sắp tới.
Bốn chuyến đi và một kết cục không vẻ vang
| Chuyến | Thời gian | Điểm chính |
|---|---|---|
| 1 | 1492–1493 | Bahamas, Cuba, Hispaniola; mất tàu Santa María |
| 2 | 1493–1496 | Đoàn lớn 17 tàu, hơn một nghìn người đi lập thuộc địa; tới các đảo Antilles nhỏ, Puerto Rico, Jamaica |
| 3 | 1498–1500 | Tới Trinidad và cửa sông Orinoco, lần đầu chạm lục địa Nam Mỹ; năm 1500 bị bắt giải về Tây Ban Nha trong xiềng xích |
| 4 | 1502–1504 | Dọc bờ Trung Mỹ; mắc kẹt một năm ở Jamaica khi tàu mục nát |
Làm thống đốc, Columbus là nhà cai trị tồi. Ông áp đặt chế độ cống nạp vàng lên người Taíno: theo các nguồn thời đó, mỗi người trưởng thành phải nộp định kỳ một lượng vàng nhất định, ai không nộp đủ bị trừng phạt tàn khốc. Năm 1495, ông cho chở vài trăm người Taíno về Tây Ban Nha bán làm nô lệ, nhiều người chết dọc đường. Chính người Tây Ban Nha ở thuộc địa cũng phàn nàn về sự hà khắc và bất công của anh em nhà Columbus. Năm 1500, triều đình cử Francisco de Bobadilla sang điều tra; ông này bắt Columbus cùng hai em trai, giải về nước trong xiềng xích. Columbus được thả nhưng mất chức thống đốc.
Ở chuyến cuối, khi bị kẹt ở Jamaica và dân bản địa ngừng tiếp tế, Columbus dùng một cuốn lịch thiên văn biết trước sẽ có nguyệt thực ngày 29/2/1504. Ông dọa rằng Chúa sẽ lấy đi Mặt Trăng nếu họ không giúp, và khi Mặt Trăng tối đi, họ lại mang thức ăn tới. Câu chuyện được con trai ông, Hernando Colón, kể lại trong cuốn tiểu sử về cha.
Columbus mất năm 1506 ở Valladolid. Đến cuối đời, ông vẫn bảo vệ quan điểm rằng những vùng đất ông tới nằm gần châu Á.
Cái giá cho người bản địa và "trao đổi Columbus"
Trong vài chục năm, dân số Taíno trên Hispaniola sụp đổ. Con số ban đầu còn tranh cãi rất lớn, các ước tính chênh nhau từ vài chục nghìn đến vài triệu người, nhưng các học giả đều đồng ý kết cục là gần như bị xóa sổ, do lao động cưỡng bức, bạo lực, nạn đói và nhất là dịch bệnh từ châu Âu như đậu mùa mà người bản địa không có miễn dịch. Las Casas, từng là chủ đồn điền, sau trở thành tu sĩ và người lên án quyết liệt nhất những tội ác này.
Năm 1972, nhà sử học Alfred Crosby đặt tên "trao đổi Columbus" cho cuộc chuyển dịch sinh vật giữa hai bờ đại dương sau năm 1492. Từ châu Mỹ sang Cựu thế giới: ngô, khoai tây, khoai lang, sắn, cà chua, ớt, thuốc lá, ca cao. Từ Cựu thế giới sang châu Mỹ: ngựa, bò, lợn, lúa mì, mía và các bệnh dịch. Bữa cơm Việt có ớt, ngô, khoai lang, sắn chính là hệ quả xa của năm 1492, dù các loại cây này tới Việt Nam muộn hơn, qua nhiều ngả.
Góc nhìn hôm nay
Columbus không "tìm ra" châu Mỹ: hàng chục triệu người đã sống ở đó, và người Bắc Âu đã đến Newfoundland khoảng năm 1000. Cũng không phải tên ông được đặt cho lục địa này; năm 1507, nhà vẽ bản đồ Martin Waldseemüller đặt tên "America" theo Amerigo Vespucci, người viết rằng đây là một thế giới mới. Điều Columbus thật sự làm được là mở một tuyến đi về ổn định giữa châu Âu và châu Mỹ, mà sau ông không ai đóng lại được. Đánh giá ông vì vậy cần cả hai vế: một người đi biển gan lì, và một nhà cai trị gây nhiều đau khổ.
Muốn tìm hiểu, có thể đọc bản dịch nhật ký chuyến đầu theo bản tóm tắt của Las Casas, và cuốn Brevísima relación de la destrucción de las Indias (Tường thuật vắn tắt về sự tàn phá xứ Ấn) của chính Las Casas để thấy mặt kia. Ở Palos de la Frontera (Tây Ban Nha) có bến cũ và tu viện La Rábida, nơi Columbus từng lưu trú, cùng bản sao ba con tàu ở Muelle de las Carabelas. Lăng mộ được cho là của ông nằm trong nhà thờ chính tòa Seville; Cộng hòa Dominica cũng tuyên bố giữ hài cốt của ông, và đây vẫn là một tranh cãi kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Columbus tìm ra châu Mỹ năm nào?
Columbus cập một hòn đảo ở Bahamas ngày 12/10/1492. Tuy nhiên châu Mỹ đã có người bản địa sinh sống hàng nghìn năm, và người Bắc Âu đã đến Bắc Mỹ khoảng năm 1000, nên các nhà sử học thường nói Columbus "đến" châu Mỹ chứ không "tìm ra".
Columbus có biết mình đến châu Mỹ không?
Columbus đến cuối đời vẫn cho rằng những vùng đất ông tới nằm ở rìa châu Á. Vì vậy ông gọi người bản địa là "indios" (người Ấn). Amerigo Vespucci là người phổ biến ý tưởng đây là một thế giới mới, và tên châu Mỹ được đặt theo ông.
Người thời Columbus có tin Trái Đất phẳng không?
Không. Giới có học ở châu Âu đã biết Trái Đất hình cầu từ thời cổ đại. Tranh cãi xoay quanh khoảng cách: Columbus ước tính quãng đường về phía tây sang châu Á quá ngắn, và các chuyên gia phản đối ông đã đúng.
Ba con tàu của Columbus tên gì?
Ba con tàu trong chuyến đi năm 1492 là Santa María (soái hạm, kiểu nao), Pinta và Niña (hai tàu caravel nhỏ, nhanh). Santa María mắc cạn và vỡ ở Hispaniola đêm Giáng sinh năm 1492.
Vì sao Columbus bị bắt giải về Tây Ban Nha?
Năm 1500, triều đình nhận nhiều khiếu nại về cách cai trị hà khắc và hỗn loạn của anh em Columbus ở Hispaniola. Quan điều tra Francisco de Bobadilla bắt ông và hai em, giải về nước trong xiềng xích. Ông được thả nhưng mất quyền thống đốc.