Bệnh scorbut (tiếng Anh: scurvy) là bệnh do thiếu vitamin C kéo dài, từng là nguyên nhân gây chết nhiều nhất trên các chuyến đi biển dài thế kỷ 15–18, nhiều hơn cả bão tố và chiến trận. Người bệnh mệt lả, lợi sưng chảy máu, răng lung lay, vết thương cũ mở miệng trở lại, rồi chết nếu không được ăn rau quả tươi. Cách chữa đơn giản là chanh, cam, rau tươi, nhưng loài người mất gần ba thế kỷ để hiểu và áp dụng nó một cách nhất quán.
Bệnh scorbut diễn biến thế nào
Cơ thể người không tự tổng hợp được vitamin C, khác với phần lớn động vật có vú. Vitamin này cần để tạo collagen, chất keo giữ cho thành mạch máu, da, lợi và mô liên kết chắc chắn. Khi nguồn cung bị cắt, lượng dự trữ trong cơ thể cạn dần, và các triệu chứng thường bắt đầu sau khoảng một đến ba tháng ăn uống hoàn toàn thiếu vitamin C.
- Giai đoạn đầu: mệt mỏi, uể oải, đau nhức chân tay, dễ cáu gắt. Thủy thủ thời xưa thường bị coi là lười biếng ở giai đoạn này.
- Giai đoạn giữa: lợi sưng phồng, tím tái, chảy máu; xuất hiện các chấm xuất huyết quanh chân lông, vết bầm tự nhiên; chân phù.
- Giai đoạn nặng: răng rụng, vết thương lâu năm đã liền sẹo mở toác trở lại, xương gãy cũ tách ra, xuất huyết bên trong, suy tim và tử vong.
Điểm đáng sợ là người bệnh có thể hồi phục rất nhanh khi được ăn đúng thứ. Chỉ vài ngày có rau quả tươi, nhiều người đang hấp hối đã gượng dậy được. Chính sự hồi phục "thần kỳ" ấy về sau giúp các thí nghiệm nhận ra nguyên nhân.
Kẻ giết người thầm lặng của thời khám phá
Trước thời các chuyến vượt đại dương, thuyền thường men bờ, lên đất tiếp tế đều đặn, nên scorbut ít gặp trên biển. Khi tàu bắt đầu đi nhiều tháng liền không thấy đất, nó bùng phát.
Trong chuyến đi đầu tiên của Vasco da Gama (1497–1499), nhật ký hải trình mô tả thủy thủ bị sưng lợi tới mức không ăn được, nhiều người chết trên chặng vượt biển Ả Rập trở về. Đoàn Magellan vượt Thái Bình Dương năm 1520–1521 hơn ba tháng; Antonio Pigafetta tả lợi sưng trùm cả răng trên răng dưới. Đáng chú ý, cả hai nguồn đều ghi nhận người bệnh hồi phục khi lên bờ có trái cây, nhưng không ai rút ra kết luận chắc chắn.
Ví dụ thảm khốc nhất là hải trình vòng quanh thế giới của đô đốc Anh George Anson năm 1740–1744. Đoàn rời nước Anh với khoảng gần hai nghìn người; chỉ một phần nhỏ trở về, và phần lớn người chết là vì bệnh tật, chủ yếu do scorbut, chứ không phải vì giao chiến. Câu chuyện ấy gây chấn động nước Anh và thúc đẩy giới y học tìm lời giải.
Thí nghiệm của James Lind năm 1747
Tháng 5/1747, trên tàu HMS Salisbury, bác sĩ hải quân người Scotland James Lind chọn mười hai thủy thủ đang bị scorbut có triệu chứng tương tự nhau. Ông chia họ thành sáu cặp, cho ăn cùng một khẩu phần nền, mỗi cặp thêm một thứ khác nhau: rượu táo, dung dịch axit sunfuric loãng (gọi là "elixir vitriol"), giấm, nước biển, hỗn hợp thuốc thảo mộc, và cặp cuối được hai quả cam, một quả chanh mỗi ngày.
Sau khoảng sáu ngày, hết cam chanh. Nhưng hai người ăn cam chanh hồi phục rõ rệt nhất, một người gần như đi làm lại được. Cặp uống rượu táo khá lên đôi chút; các cặp còn lại không chuyển biến. Đây thường được coi là một trong những thử nghiệm lâm sàng có đối chứng sớm nhất trong lịch sử y học.
Điều ít được nhắc là phần tiếp theo. Năm 1753, Lind xuất bản A Treatise of the Scurvy, một cuốn sách dày nhưng kết luận không dứt khoát. Ông vẫn coi scorbut là hậu quả của nhiều yếu tố như ẩm thấp, ăn uống kém, lười vận động. Ông còn đề xuất cô đặc nước chanh bằng cách đun sôi để dễ bảo quản, mà đun nóng lại phá hủy phần lớn vitamin C. Thí nghiệm đúng, nhưng người làm thí nghiệm chưa hiểu hết điều nó nói.
Từ thuyền trưởng Cook tới lệnh chanh của Hải quân Anh
Trong ba chuyến đi lớn (1768–1779), thuyền trưởng James Cook giữ được thủy thủ đoàn gần như không có ca tử vong do scorbut. Ông dùng nhiều biện pháp cùng lúc: dưa cải muối (sauerkraut), nước mạch nha, lên bờ hái rau dại bất cứ khi nào có thể, giữ tàu khô ráo và sạch sẽ. Thành công thật, nhưng vì làm nhiều thứ một lúc nên chính Cook cũng không rõ cái gì hiệu quả; ông đặt nhiều niềm tin vào nước mạch nha, thứ gần như không có vitamin C.
Bước ngoặt đến năm 1795. Dưới sự vận động của bác sĩ Gilbert Blane, Hải quân Hoàng gia Anh chính thức cấp nước chanh vàng (lemon) hằng ngày cho thủy thủ. Scorbut gần như biến mất khỏi hạm đội Anh trong các cuộc chiến với Napoléon. Từ "limey" mà người Mỹ dùng để gọi đùa người Anh bắt nguồn từ thói quen này.
Bệnh quay lại: bài học về một cái tên nhầm lẫn
Khoảng giữa thế kỷ 19, Hải quân Anh chuyển từ chanh vàng Địa Trung Hải sang chanh xanh (lime) trồng ở các thuộc địa vùng Caribe, vì rẻ hơn và cùng được gọi chung là "chanh". Chanh xanh loại này chứa ít vitamin C hơn, nước ép lại thường được chế biến, đựng trong ống dẫn bằng đồng và để lâu, khiến vitamin bị phân hủy thêm. Người ta không biết điều đó, vì lúc ấy chưa ai biết có vitamin C.
Hậu quả lộ rõ ở các đoàn thám hiểm Bắc Cực cuối thế kỷ 19, như đoàn của George Nares năm 1875–1876, khi scorbut quay lại dù thủy thủ vẫn uống nước chanh đều đặn. Thêm vào đó, tàu hơi nước đã rút ngắn thời gian đi biển nên bệnh ít gặp hơn, và một số bác sĩ quay sang tin vào thuyết "thịt hộp ôi thiu gây bệnh". Một hiểu biết đã đúng bị đánh mất chỉ vì không ai biết chính xác vì sao nó đúng.
Từ chuột lang đến giải Nobel: mốc thời gian
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1535–1536 | Đoàn Jacques Cartier trú đông ở Canada; người Iroquois chỉ cách chữa bằng nước sắc lá và vỏ một loài cây lá kim, cứu sống nhiều người |
| 1747 | Thí nghiệm của James Lind trên tàu HMS Salisbury |
| 1795 | Hải quân Anh cấp nước chanh vàng hằng ngày cho thủy thủ |
| 1907 | Hai nhà khoa học Na Uy Axel Holst và Theodor Frølich gây được bệnh scorbut ở chuột lang bằng chế độ ăn thiếu rau quả, mở đường nghiên cứu trong phòng thí nghiệm |
| 1928–1932 | Albert Szent-Györgyi tách được một chất ông gọi là axit hexuronic, sau xác định chính là chất chống scorbut |
| 1933 | Walter Haworth xác định cấu trúc và chất này được tổng hợp; được đặt tên axit ascorbic, nghĩa là "chống scorbut" |
| 1937 | Szent-Györgyi nhận giải Nobel Y học, Haworth nhận giải Nobel Hóa học |
Góc nhìn hôm nay: bài học không chỉ của người đi biển
Câu chuyện scorbut là bài học kinh điển về y học dựa trên bằng chứng. Một thí nghiệm có đối chứng nhỏ đã cho kết quả đúng từ năm 1747, nhưng phải gần năm mươi năm sau mới thành chính sách, và rồi lại bị quên vì không ai hiểu cơ chế. Biết "cái gì hiệu quả" chưa đủ; cần biết "vì sao" để không đánh mất nó.
Ngày nay scorbut hiếm nhưng chưa biến mất. Nó vẫn được ghi nhận ở người ăn uống quá kiêng khem, người cao tuổi sống một mình ăn uống đơn điệu, người nghiện rượu, hay trẻ chỉ ăn vài món kéo dài. Người trưởng thành chỉ cần lượng nhỏ vitamin C mỗi ngày để phòng bệnh, và lượng khuyến nghị cho sức khỏe nói chung thường vào khoảng 75–90 mg. Ở Việt Nam, ổi, bưởi, cam, quýt, đu đủ, rau ngót, rau cải đều giàu vitamin C; một quả ổi cỡ vừa đã đủ nhu cầu cả ngày. Lưu ý vitamin C bị phân hủy khi đun nấu lâu, nên ăn rau quả tươi là cách chắc nhất. Ai có triệu chứng chảy máu lợi, bầm tím bất thường kéo dài nên đi khám bác sĩ, vì nhiều bệnh khác cũng có dấu hiệu tương tự.
Muốn đọc thêm, cuốn Scurvy của Stephen Bown kể lại toàn bộ lịch sử căn bệnh qua các hải trình. Bài báo gốc của James Lind có thể tìm đọc bản số hóa miễn phí trên mạng, ngắn và dễ hiểu hơn người ta tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh scorbut là gì?
Scorbut là bệnh do cơ thể thiếu vitamin C kéo dài, thường sau một đến ba tháng ăn uống không có rau quả tươi. Người bệnh mệt mỏi, lợi sưng và chảy máu, xuất hiện vết bầm, vết thương lâu lành; nếu không điều trị có thể tử vong.
Vì sao thủy thủ thời xưa hay bị scorbut?
Trên các chuyến đi dài nhiều tháng, thủy thủ chỉ ăn bánh quy khô, thịt muối, đậu và rượu, gần như không có rau quả tươi. Lượng vitamin C dự trữ trong cơ thể cạn dần, và bệnh bùng phát trên những chặng dài không lên bờ được.
Ai tìm ra cách chữa bệnh scorbut?
Năm 1747, bác sĩ James Lind làm thí nghiệm cho thấy cam chanh chữa được scorbut. Tuy vậy, kết luận của ông chưa dứt khoát; Hải quân Anh chỉ áp dụng chính thức từ năm 1795. Vitamin C được nhận diện và tổng hợp vào khoảng năm 1928–1933.
Vì sao gọi vitamin C là axit ascorbic?
Tên ascorbic có nghĩa là "chống scorbut", ghép từ tiền tố a- (chống, không) và scorbutus, tên Latin của bệnh. Tên này được đặt khi các nhà khoa học xác định cấu trúc của chất chống scorbut vào đầu thập niên 1930.
Ngày nay còn ai bị bệnh scorbut không?
Có, dù hiếm. Bệnh vẫn gặp ở người ăn kiêng quá mức, người cao tuổi ăn uống đơn điệu, người nghiện rượu hoặc trẻ kén ăn kéo dài. Bổ sung rau quả tươi thường giúp hồi phục nhanh, nhưng nên đi khám để được chẩn đoán đúng.