Bài ca Roland (La Chanson de Roland) là anh hùng ca tiếng Pháp cổ, khoảng 4.000 câu thơ, kể cái chết của hiệp sĩ Roland – cháu Charlemagne – ở đèo Roncevaux trong dãy Pyrénées vì bị Ganelon phản bội. Tác phẩm được xem là đỉnh cao của thể loại chanson de geste (ca khúc chiến công) và là cột mốc mở đầu văn học Pháp, từ đó nảy ra cả một dòng văn học hiệp sĩ kéo dài tới tận Don Quixote.
Trận đánh thật năm 778
Khác nhiều sử thi khác, Bài ca Roland có một sự kiện lịch sử được ghi chép rõ ràng làm gốc. Năm 778, Charlemagne – khi đó là vua người Frank, chưa lên ngôi hoàng đế – đem quân vào bán đảo Iberia theo lời mời của một số thủ lĩnh Hồi giáo đang chống lại tiểu vương Córdoba. Chiến dịch thất bại trước thành Zaragoza. Trên đường rút về, quân Frank phá tường thành Pamplona của người Basque.
Ngày 15 tháng 8 năm 778, ở một đèo trên dãy Pyrénées, người Basque phục kích đội hậu quân. Einhard, người viết tiểu sử Charlemagne, chép rằng toàn bộ hậu quân bị giết, trong đó có quan quản gia Eggihard, bá tước cung đình Anselm, và Hruodlandus, tổng trấn vùng biên Bretagne. Đó là tất cả những gì sử liệu biết về Roland thật: một cái tên trong danh sách tử trận.
Từ một trận phục kích thành sử thi thánh chiến
Ba trăm năm sau, khi bài thơ thành hình, câu chuyện đã đổi khác hoàn toàn:
| Lịch sử (năm 778) | Trong bài thơ |
|---|---|
| Người Basque, theo Kitô giáo, phục kích | Quân Saracen (Hồi giáo) đông vô kể tấn công |
| Charlemagne mới ngoài ba mươi tuổi | Hoàng đế râu tóc bạc phơ, được nói là hơn hai trăm tuổi |
| Một chiến dịch ngắn, thất bại | Bảy năm chinh phục Tây Ban Nha, chỉ còn thành Zaragoza chưa hàng |
| Một cuộc phục kích quân sự | Âm mưu phản bội của Ganelon, cha dượng của Roland |
| Thất bại không báo thù | Charlemagne quay lại tiêu diệt quân thù, xử tử kẻ phản bội |
Sự biến đổi ấy phản ánh thời đại của người kể. Bản chép tay cổ nhất ra đời vào khoảng thời gian châu Âu đang sục sôi với Thập tự chinh thứ nhất (1095–1099) và các cuộc chiến của các vương quốc Kitô giáo trên bán đảo Iberia. Một trận thua trước dân miền núi được kể lại thành cuộc đối đầu giữa hai tôn giáo.
Câu chuyện trong thơ
Lời đề cử định mệnh
Vua Marsile ở Zaragoza giả vờ xin hàng. Cần cử sứ giả sang, Roland đề cử cha dượng Ganelon. Ganelon coi đó là ý định đẩy mình vào chỗ chết – sứ giả trước đã bị giết – nên ôm hận, bàn với Marsile phục kích hậu quân do Roland chỉ huy.
Chiếc tù và không được thổi
Ở Roncevaux, Roland cùng mười hai hiệp sĩ cận vệ (douze pairs) và hai vạn quân thấy quân thù tràn tới. Người bạn thân Olivier ba lần xin Roland thổi tù và (olifant) gọi quân chủ lực quay lại. Roland ba lần từ chối, vì thổi là mất danh dự. Bài thơ tóm hai người bằng một câu nổi tiếng: Roland dũng cảm, còn Olivier khôn ngoan.
Đến khi gần như toàn quân đã chết, Roland mới thổi. Chàng thổi mạnh đến vỡ cả thái dương. Olivier trách: giờ thổi thì đã muộn, sự liều lĩnh không phải là lòng dũng cảm. Hai người vẫn chết bên nhau như bạn.
Cái chết của Roland
Roland cố đập thanh kiếm Durendal vào đá cho gãy để không rơi vào tay kẻ thù, nhưng kiếm không gãy mà đá thì nứt. Chàng nằm dưới gốc thông, quay mặt về phía Tây Ban Nha để mọi người biết chàng chết khi đang tiến, dâng găng tay lên Chúa. Thiên thần đón hồn chàng.
Báo thù và phán xử
Charlemagne nghe tiếng tù và, quay lại. Theo thơ, Chúa giữ mặt trời đứng yên để quân Frank kịp truy đuổi. Sau đó là trận đánh lớn với Baligant, một đại vương Hồi giáo – phần mà nhiều nhà nghiên cứu cho là được thêm vào sau. Aude, em gái Olivier và vợ chưa cưới của Roland, nghe tin dữ thì ngã chết.
Ganelon bị xử bằng phép đấu tay đôi để phân xử: hiệp sĩ Thierry đứng ra đấu với Pinabel bảo vệ Ganelon. Thierry thắng. Ganelon bị bốn con ngựa xé xác, ba mươi người họ hàng bảo lãnh cho hắn bị treo cổ. Bài thơ kết bằng cảnh thiên thần gọi Charlemagne đi đánh trận mới, và ông vua già than đời mình sao mà nhọc nhằn.
Turoldus là ai và chữ AOI nghĩa là gì
Bản chép tay quan trọng nhất là bản Oxford (Bodleian, Digby 23), viết bằng thứ tiếng Pháp cổ vùng Normandie – Anh, thường định niên đại vào khoảng giữa thế kỷ 12. Câu cuối của bản này nhắc đến một người tên Turoldus. Ông là tác giả, người chép, hay người kể? Không ai biết chắc.
Bài thơ chia thành khoảng 290 đoạn gọi là laisse, các câu trong một đoạn cùng một vần nguyên âm ở âm tiết nhấn cuối (assonance). Cuối nhiều đoạn có ba chữ cái AOI bí ẩn – có người cho là tiếng hô, có người cho là ký hiệu âm nhạc. Đến nay vẫn chưa có lời giải được chấp nhận rộng rãi.
Có một truyền thuyết thường được kể: trong trận Hastings năm 1066, một người hát rong tên Taillefer đi đầu quân Norman, vừa tung kiếm vừa hát về Roland. Chuyện này do các sử gia đời sau ghi lại, không có nguồn cùng thời, nên chỉ nên coi là giai thoại.
Từ chanson de geste đến văn học hiệp sĩ
Bài ca Roland mở ra cả một dòng sáng tác. Khoảng năm 1200, người ta đã chia các ca khúc chiến công Pháp thành ba "chu kỳ": của nhà vua (Charlemagne), của Garin de Monglane (gia tộc Guillaume d'Orange), và của các nam tước nổi loạn.
Song song, nửa sau thế kỷ 12 xuất hiện thể roman hiệp sĩ (romance), tiêu biểu là Chrétien de Troyes với các truyện về vua Arthur. Hai thể loại khác nhau rõ:
- Chanson de geste: chiến tranh của cả cộng đồng, lòng trung thành với vua và với Chúa, tình bạn chiến hữu. Phụ nữ ít xuất hiện – Aude chỉ có mặt trong vài chục câu.
- Roman hiệp sĩ: chàng hiệp sĩ đơn độc đi phiêu lưu, phép thuật, và nhất là tình yêu cung đình dành cho một quý bà.
Sang Ý, Roland đổi tên thành Orlando và đổi cả tính cách. Boiardo viết Orlando innamorato (Orlando đang yêu) cuối thế kỷ 15; Ariosto viết tiếp Orlando furioso (Orlando điên), bản cuối in năm 1532, trong đó chàng hiệp sĩ hoá điên vì tình. Đến 1605 và 1615, Cervantes cho ra hai phần Don Quixote – một ông lão đọc quá nhiều truyện hiệp sĩ đến mức tưởng mình là hiệp sĩ. Dòng văn học mở đầu bằng cái chết bi tráng ở Roncevaux kết thúc bằng một tiếng cười.
Góc nhìn hôm nay
Bài học trung tâm của Bài ca Roland vẫn được bàn: Roland là anh hùng hay kẻ kiêu ngạo đã làm chết hai vạn người? Bài thơ không trả lời dứt khoát – nó vừa tôn vinh Roland vừa để Olivier nói lời phán xét. Đọc hôm nay, đó là câu hỏi về danh dự cá nhân và trách nhiệm của người cầm quân.
Còn tinh thần "thánh chiến" chống Hồi giáo trong thơ thì cần đọc với con mắt lịch sử: đó là tư tưởng của thời Thập tự chinh, không phải sự thật về năm 778.
Những nơi gắn với Roland:
- Roncesvalles (tiếng Pháp: Roncevaux), xứ Navarra, Tây Ban Nha: nay là chặng nghỉ quen thuộc trên đường hành hương Camino de Santiago. Vị trí chính xác của trận phục kích năm 778 vẫn còn được bàn.
- Brèche de Roland: khe núi khổng lồ trên dãy Pyrénées, truyền thuyết nói do Roland chém kiếm Durendal mà thành.
- Tượng Roland ở Bremen (Đức): tượng đá dựng năm 1404, cùng toà thị chính được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 2004. Ở nhiều thành Đức, Roland trở thành biểu tượng tự do của thị dân.
Bản dịch tiếng Anh của Glyn Burgess (Penguin) có chú giải tốt cho người mới.
Câu hỏi thường gặp
Bài ca Roland kể về chuyện gì?
Bài ca Roland kể việc hiệp sĩ Roland, cháu Charlemagne, chỉ huy hậu quân bị phục kích ở đèo Roncevaux do Ganelon phản bội. Roland không chịu thổi tù và gọi viện binh cho đến khi quá muộn, chết anh dũng, và Charlemagne quay lại báo thù.
Roland có phải người thật không?
Có một người tên Hruodlandus, tổng trấn vùng biên Bretagne, tử trận ở Pyrénées năm 778 theo ghi chép của Einhard. Nhưng gần như mọi chi tiết khác về Roland trong thơ đều là sáng tạo của truyền thống thi ca.
Chanson de geste là gì?
Chanson de geste, nghĩa là "ca khúc chiến công", là thể anh hùng ca tiếng Pháp cổ thế kỷ 11–13, kể chiến tích của Charlemagne và các hiệp sĩ. Bài ca Roland là tác phẩm nổi tiếng nhất của thể loại này.
Trận Roncevaux năm nào?
Trận phục kích ở đèo Roncevaux diễn ra ngày 15 tháng 8 năm 778. Theo sử liệu, kẻ tấn công là người Basque chứ không phải quân Hồi giáo như trong bài thơ.
Orlando và Roland có phải một người?
Phải. Orlando là tên Ý của Roland. Trong Orlando innamorato của Boiardo và Orlando furioso của Ariosto, nhân vật được biến thành chàng hiệp sĩ si tình, khác hẳn hình ảnh chiến binh trung thành trong thơ Pháp.